ਸਾਹਿਤ

ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਤੌਰ ਐੱਸ ਡੀ ਓ ਮਹਿਲਾਂ ਚੌਕ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦਫ਼ਤਰ ’ਚ ਜੁਆਇਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੀਰੀ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਝੋਨੇ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ...

ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਘਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ ਨਿੰਮ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੁੱਖ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਬਾਬੇ ਦਾ ਨਿੰਮ।” ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਅੱਸੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਨਿੰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਡੇਰਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ...

ਅਜਬ ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਵੱਧ ਸੀ ਅਜੂਬਿਆਂ ਤੋਂ, ਓੜਕ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਤੂੰ ਅਨੰਤ ਮਾਏਂ ਧਰਤੀਏ। ਤੈਥੋਂ ਵੀ ਅਜੀਬ ਤਾਂ ਜੰਮ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾਏਂ, ਕਹਿੰਦੇ ਬੜੀ ਨਸਲ ਗੁਣਵੰਤ ਮਾਏਂ ਧਰਤੀਏ। ਦੰਦ ਇਹਦੇ ਖਾਣ ਜਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਸੁਣੇ, ਦਿੱਸਣ ਨਾ ਦੇਂਦਾ...

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ’ਤੇ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ, ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਲ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕੀ ’ਚ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾ...

ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਮਸਾਇਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਵਹਾਇਆ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੋਇੰ ਤੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਇਹ ਵਹਿਸ਼ਤ ਵਕਤੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪੌਣੀ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਹਿੰਦੇ ਤੇ...

ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਨੇ ਕਲਾਂ ਸਾਬਕਾ ਸਰਪੰਚ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿੱਕਤ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਧਮਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੱਸਦਿਆਂ ਸਟੈਂਟ ਪਵਾਉਣ ਦੀ...

ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ ਤੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਏਂ ਪਰ ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਝੁਰੜੀਆਂ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਅਜੇ...

ਇਹ ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਏ। 52 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 27 ਤਰੀਕ ਨੂੰ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਜੁਝਾਰੂ ਨਕਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਇਰ ਪਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਦੇ ਇੱਕ ਉਤਸਵ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ‘‘ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਜੱਗ ਹੈ- ਪਿੰਡ...

ਪਾਸ਼ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਮਹੂਰੀ ਕਾਰਕੁਨ ਧਰਮਪਾਲ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਵਿਛੜੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਹਰਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਘਰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ...

ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸੋਨੀ ਦੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਚੋਟੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ...

ਕੌਮੀ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਥਾਰਿਟੀ (National disaster management authority) ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ’ਚ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੜ੍ਹ ਆਉਣ ’ਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਤੱਕ ਅਤੇ...

ਆ ਵੇ ਸੱਜਣਾ ਰਲ-ਮਿਲ ਪਾਈਏ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਬਾਤ, ਰੋਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਕਿਤੇ, ਸੁੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਤ। ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਕੱਤਣੀ ਉੱਤੇ, ਤੰਦ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪਾਈਏ, ਹੱਸੀਏ ਖੇਡੀਏ ਨੱਚੀਏ ਟੱਪੀਏ, ਇਸ ਜੱਗ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਈਏ। ਚੜ੍ਹਦੇ-ਢਲ਼ਦੇ ਇਹ ਪਰਛਾਵੇਂ, ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਛੋਟਾ...

ਇਕੱਲੇ ਮਿੱਤਰੋ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਨਿਭਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਭਣਾ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਉਲਟਾ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋ...! ਸੰਪਰਕ: 94172-79351 * * * ...

ਦਿਲ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਵਾਂ ਕਿੱਦਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਹੱਸਣ ਲਾਵਾਂ ਕਿੱਦਾਂ। ਮੇਰੀ ਮੇਰੀ ਕੂਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਤੇਰਾ ਗਾਵਾਂ ਕਿੱਦਾਂ। ਅੱਗਾਂ ਲਾ ਲਾ ਬਿਰਖ ਸਾੜਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੱਭਾਂ ਛਾਵਾਂ ਕਿੱਦਾਂ। ਬਾਵ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਐਪਰ ਬਾਝ ਭਰਾਵਾਂ ਕਿੱਦਾਂ। ਤਨ...

ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਕੇ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਬੇਬੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ...

ਆ ਗਈ ਚੋਣ ਤੇ ਰੋਣ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਉਹੋ, ਮੁੱਦਾ ਬਣੀ ਪਈ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਮੀਆਂ। ਤੀਰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣ ਵਾਂਗੂੰ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਾਪਦੇ ਨਿੱਤ ਮੀਆਂ। ਸਚਮੁੱਚ ਦੀ ਖੇਡ ਦੇ ਕੋਈ ਅਸੂਲ ਹੋਸੀ, ਚੋਣਾਂ ਖੇਡ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਘਤਿੱਤ...

ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰੇ ? ਕੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇ ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਹ ਕੋਨੇ ਵੀ ਦਿਖਾਵੇ ਜਿੱਥੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ? ਤਸਲੀਮਾ ਨਸਰੀਨ ਨੇ ਤੀਜਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਡਰ ਕੇ ਲਿਖਿਆ। 1993 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਲੱਜਾ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।

ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿੱਕੇ ਘੁੰਮਣ ‘‘ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ ਕਿ ਉਹ ਮਕਾਨ ਸਾਡੇ ਨਾਂ ਲਗਵਾ ਦੇਣ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ ਏ ਅੱਜ ਹਨ ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ...’’ ਨਾਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨੂੰਹ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖ...

ਸਲੀਮ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਾਂਤ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਤਰਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣੀ, ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ- ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਜਹਾਨ ’ਤੇ ਐਵੇਂ ਹੀ ਆਇਆ ਸੈਂ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਲਈ...

ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਵੀ। ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਦੇ ਸੌਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬੋਲ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਲੀਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸਫ਼ਾਂ...

ਸਾਲ 2009 ਦੇ ਉਹ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਚੇਤੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ, ਗੁਰਮੀਤ ਅਤੇ ਜਿੰਦਰ ਐੱਮ ਏ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ...

ਖੇਡਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਏਕੇ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਓਲੰਪਿਕ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖੇਡ ਮੰਚਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖਹਿਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਜੰਗ ਤੋਂ...

ਤੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਰਸਤਾ ਦੇਖਾਂ ਮੈਂ, ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਬਸਤਾ ਦੇਖਾਂ ਮੈਂ। ਟੁੱਟੀ ਛੱਤ ਤੇ ਜਰਜ਼ਰ ਨੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵੀ, ਘਰ ਆਪਣੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਸਤਾ ਦੇਖਾਂ ਮੈਂ। ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਘਿਰਿਆ ਹਾਂ, ਸਾਹਵੇਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਚਹੁ-ਰਸਤਾ...

ਰੁੱਖ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ, ਰੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਜਾਏ। ਫ਼ਲ, ਫੁੱਲ ਦੇਣ ਹਵਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ, ਉੱਤਰ ਸਵਰਗੋਂ ਆਏ। ਮੂਲ ਨਾ ਬੋਲਣ‌ ਰੁੱਖ ਦੇਵਤੇ, ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ’ਤੇ ਝੱਲਣ। ਬੰਜਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕਾਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਮੱਲਣ। ਰਾਹੀ ਪਾਂਧੀ ਲੈਣ ਆਸਰਾ,...

ਐਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਮੂਰਤੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਨੇਤਾ ਨਾ ਬਣਾਓ, ਚੋਣ ਨਾ ਲੜਾਓ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਮੇਰੇ ਬੰਦਿਓ! ਤਰਸ ਕਰੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨੇ...