ਸਾਹਿਤ

ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਮਾ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਗੌਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ‘ਬਾਲਿ ਜਿਬਰੀਲ’ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੈ।...

ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਬੁਣਤੀ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਨਿਕਲੇ ਬੋਲ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਏਨੇ ਰੂੜ੍ਹੇ (ਰਵਾਇਤੀ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਬੁਨਿਆਦੀ...

  ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਇਸ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਰ ਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ...

ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਇਸ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਰ ਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ...

ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 1980 ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਦਾ ਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਹ ਦੇ ਕੱਪ ਨਾਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ਫਰੋਲਣ ਦੀ ਆਦਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੇ...

ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਬਰਾੜ ਨੇ ਹੁਣ ਨਾਵਲ ‘ਕਾਲੀ ਕੰਬਲੀ’ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਉਂਜ, ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਸੰਪਾਦਨਾ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਵਾਰਤਕ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 35 ਦੇ ਕਰੀਬ...

ਜਿੰਨੇ ਮੂੰਹ ਓਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ’। ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ, ਹਕੀਮ ਤੇ ਸਿਹਤ ਚਿਕਿਤਸਕ ਬਣਿਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦਾਈਂ ਛਪਦੇ ਸਿਹਤ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਛਪਦੀ ਸੀ/ਹੈ ਜੋ...

ਵਰਤਣਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਈ ਹਰ ਬੰਦਾ, ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਨਾ ਰਿਹਾ ਈ ਦੌਰ ਬੇਲੀ। ਜਿਹੜੀ ਬਾਤ ਆ ਜਾਣਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪੂਰਾ, ਆਖਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਦੇ ਤੌਰ ਬੇਲੀ। ਜਾਣਦੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਸੁਣੀ ਜਾਣ ਭੇਦ ਵਾਂਗੂ, ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਕਲ ਡਾਢੀ ਡੌਰ-ਭੌਰ ਬੇਲੀ।...

ਸਰਵਰ ਡਾਊਨ ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ ਗੁੰਮਟੀ ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਫੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ। ਮੈਂ ਫੋਨ ਚੁੱਕਿਆ। ਅੱਗੋਂ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਵਾਲੇ ਭੈਣ ਜੀ ਬੋਲੇ, ‘‘ਦੀਦੀ, ਤੁਸੀਂ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਫਾਰਮ ਔਨਲਾਈਨ ਕਰਵਾ ਜਾਓ। ਹੁਣ ਸਰਵਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ...

ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਕਦੇ ਨਾ ਜਾਵੇ ਓਮਕਾਰ ਸੂਦ ਬਹੋਨਾ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਜਦ ਵੀ ਆਵੇ, ਨਾਲ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਲਿਆਵੇ। ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਬ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਮਨ ਲਲਚਾਵੇ। ਲਾਲੀ ਭਰਿਆ ਅੰਬ ਸੰਧੂਰੀ, ਰੇਹੜੀਆਂ ਉੱਤੋਂ ਝਾਤੀਆਂ ਪਾਵੇ। ਚਾਰੇ...

ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਵਿਚਰਦੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ’ਚ ਕੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਪਟਨਾ, ਗਯਾ, ਰਾਜਗੀਰ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮਨ...

ਬਾਲ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਦੇ ਤੂੰ, ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਤਾਂ ਜਾਣਾ। ਤੂੰ ਚੱਲ ਤੇ ਸਹੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਯਾਰਾ, ਤੇਰਾ ਡਰ ਸਦਾ ਲਈ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ। ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦੇ ਕਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ, ਇਸ ਕਾਲੀ ਬਦਲੀ ਨੇ ਉੱਡ ਜਾਣਾ। ਏਥੇ ਕੌਰਵ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ...

ਕੁਲਦੀਪ ਖੁੱਡੀਆਂ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਫਿਰ ਕਿਤਾਬ ਕੀ ਲਿਖਾਂ, ਅੰਨਦਾਤਾ ਥੁੜ੍ਹਿਆ ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਹੁਸਨ ਸ਼ਬਾਬ ਕੀ ਲਿਖਾਂ। ਤਨ ’ਤੇ ਚੋਲਾ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾਮਨ ਕਾਲਾ ਕਰ ਛੱਡਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਤਾਈਂ ਲੁਕਾਵਾਂ ਕੁਲਦੀਪ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹਿਸਾਬ ਕੀ ਲਿਖਾਂ।...

ਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਲ ਘੜੀਆਂ ਦਿਨ ਮਹੀਨੇ ਸਾਲ ਦਹਾਕੇ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਪਰਤਦੀ ਹੈ ਕਦੇ ਦਾਦੀ ਬਣ ਕੇ ਕਦੇ ਭੈਣ ਬਣ ਕੇ ਕਦੇ ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ ਕਦੇ ਮਹਿਬੂਬਾ ਬਣ ਕੇ ਕਦੇ...

ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਖ਼ਾਸ ਹੁੰਦੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ਕਿਸੇ ਵੱਕਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਦੈ| ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਚਾਹ ਦੀ ਚੁਸਕੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਛਪੀ ਲਿਖਤ...

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬੁੱਧੂ ਪਸ਼ੌਰ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਬੁੱਧੂ, ਪੈਂਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਫਰਕ ਮੀਆਂ। ਕੰਨੀਂ ਗੱਲ ਜਾਂ ਅਕਲ ਦੀ ਕੋਈ ਪਾਉਂਦਾ, ਦੂਸਰੇ ਕੰਨ ਥੀਂ ਜਾਵੇ ਉਹ ਸਰਕ ਮੀਆਂ। ਮੰਨਣੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਮੂਲ ਸਿੱਖੀ, ਗੱਲ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਲੱਭਦੇ...

ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਮਾਸਟਰ ਅਮਰੀਕ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਪਿੰਡ ਅਤਲਾ ਖੁਰਦ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫਿਰਨੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਬਾਹਰ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ...

ਗੱਜਣਵਾਲਾ ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੋਥੀ ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਥਾਨੁ ... ਤੋਂ ... ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ: ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਫ਼ਰ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਥਨ ਹੈ: ‘ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ...

ਘਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਾਂ। ਮੇਰੀ ਨਿੱਕੀ ਭੈਣ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਦੇ ਘਰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਰ ਸੀ।...

ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀਨਾ ਗੁੰਮ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀਨਾ ਦਾ ਕੋਈ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਚੁੱਪ ਕਰ...

ਤੂੜੀ ਦੀ ਕੰਡ ਕੁਲਵੰਤ ਘੋਲੀਆ ਆਖ਼ਰੀ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰ ਬਿੰਦਰ ਨੇ ਪੰਡ ਸਿਰ ’ਤੇ ਧਰ ਲਈ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਪੰਡ ਨੂੰ ਤੇ ਦੂਜਾ ਲੱਕ ’ਤੇ ਧਰ ਸਿੱਧਾ ਖਲੋ ਗਿਆ। ‘‘ਲੱਗਦਾ ਅੱਜ ਤਾਂ ਆਥਣ ਵੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੰਡਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਈ...

ਗ਼ਜ਼ਲ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਨ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਹਾਰ ਵਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਵਜਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਹਿੱਕ ’ਤੇ ਉੱਕਰੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਦੀ, ਤੇਰੀ ਰੂਹ ਤੱਕ ਚੀਕ ਸੁਣਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤੇਰੇ ਲਹੂ ਤੋਂ...

ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਾਚਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਐਨੀ ਛੇਤੀ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿੰਨੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਘਾਲਣੀਆਂ ਪਈਆਂ...

ਮੈਂ ਕੋਲਿਆਂ ਦੀ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਸਿਆਹਫ਼ਾਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿਆਹਫ਼ਾਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ...

ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਹਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਾਂ। ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੂਟੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੋਰੋਫ਼ਿਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪਦਾਰਥ ਹੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ’ਚ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ...