ਸਾਹਿਤ

ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਵੀ। ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਦੇ ਸੌਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬੋਲ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਲੀਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸਫ਼ਾਂ...

ਸਾਲ 2009 ਦੇ ਉਹ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਚੇਤੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ, ਗੁਰਮੀਤ ਅਤੇ ਜਿੰਦਰ ਐੱਮ ਏ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ...

ਖੇਡਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਏਕੇ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਓਲੰਪਿਕ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖੇਡ ਮੰਚਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਖਹਿਬਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਜੰਗ ਤੋਂ...

ਤੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਰਸਤਾ ਦੇਖਾਂ ਮੈਂ, ਦਿਲ ਆਪਣੇ ਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਬਸਤਾ ਦੇਖਾਂ ਮੈਂ। ਟੁੱਟੀ ਛੱਤ ਤੇ ਜਰਜ਼ਰ ਨੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵੀ, ਘਰ ਆਪਣੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਸਤਾ ਦੇਖਾਂ ਮੈਂ। ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਘਿਰਿਆ ਹਾਂ, ਸਾਹਵੇਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਚਹੁ-ਰਸਤਾ...

ਰੁੱਖ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ, ਰੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਜਾਏ। ਫ਼ਲ, ਫੁੱਲ ਦੇਣ ਹਵਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ, ਉੱਤਰ ਸਵਰਗੋਂ ਆਏ। ਮੂਲ ਨਾ ਬੋਲਣ‌ ਰੁੱਖ ਦੇਵਤੇ, ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ’ਤੇ ਝੱਲਣ। ਬੰਜਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕਾਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਮੱਲਣ। ਰਾਹੀ ਪਾਂਧੀ ਲੈਣ ਆਸਰਾ,...

ਐਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਮੂਰਤੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਨੇਤਾ ਨਾ ਬਣਾਓ, ਚੋਣ ਨਾ ਲੜਾਓ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਮੇਰੇ ਬੰਦਿਓ! ਤਰਸ ਕਰੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨੇ...

ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਹ ’ਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਮਿਲਣਾ ਮੇਰੀ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਸਨ ਜੋ ਹਰ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ...

ਮਿਸਤਰੀ ਬਾਬਾ ਬਚਨਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗਲੀ ਵੱਲ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਔਜ਼ਾਰ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦਾ। ਖੇਤੀ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ, ਦਾਤੀਆਂ, ਖੁਰਪੇ ਤੇ ਕਹੀਆਂ ਆਦਿ ’ਚ ਦੰਦੇ ਕਢਵਾਉਣ ਜਾਂ ਚੰਡਾਉਣ ਲਈ...

ਸ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੋਹਾਣਾ ਤੇ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮਾਣਕ ਮਾਜਰਾ। ਮੁਹਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਛਿਪਦੇ ਵੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖੀ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦਾ ਹੈ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਿੰਡ ਸੋਹਾਣਾ। ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਨਿਹੰਗ ਮੁਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ...

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਕੋਟ ਸ਼ਮੀਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਕਸਬਾਨੁਮਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਆਪਸੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵੈਲੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਸਨ ਕਿ ਦਿਨ ਛਿਪਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ...

ਤਾਣੀ ਬਹੁਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਈ ਉਲਝੀ, ਮਾਇਆ ਵੱਧ ਮੋਹ ਤੋਂ ਭਾਰੂ ਹੋਈ ਭਾਈ। ਮਾਇਆ ਪੱਖੋਂ ਜੋ ਉੱਤਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸਾਵਾਂ, ਸਮਝਦੇ ਜੀਣ ਦਾ ਚੱਜ ਨਾ ਕੋਈ ਭਾਈ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਗਨ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਵਾਂ ਪਊ ਪਾਉਣਾ, ਸਾਂਵਿਆਂ ਬਾਝ ਨਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਢੋਈ ਭਾਈ। ਅੱਡੀਆਂ...

ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਵੇਰ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਸੰਗਰੂਰ ਰੇਲਵੇ ਚੌਕ ਕੋਲ ਮੈਂ ਸਕੂਟਰ ’ਤੇ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਚੌਕ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬਿਰਧ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਲਿਫ਼ਟ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਟਰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਸਕੂਟਰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ...

ਜਗਜੀਤ ਗੁਰਮ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਸਭ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਰੀਂਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਤੁਰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਜਿਗਰੇ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦੇ, ਹੋਈ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਦਾ, ਕੁਝ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਵਾਲੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ, ਜਰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਐਵੇਂ ਹਲਕੇ...

ਲੀਡਰ ਸੁਣੇ ਫਿਰ ਲੱਗੇ ਕੁਝ ਪਰ ਤੋਲਣ, ਕਿਸਮਤ ਫੇਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਮਾਵਣੀ ਜੀ। ਪਾਰਟੀ ਪਹਿਲੀ ਦਾ ਚੁੱਕੇ ਆ ਤੋੜ ਨਾਤਾ, ਆਖ ਰਹੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਅਲਖ ਜਗਾਵਣੀ ਜੀ। ਮਿਲੀ ਏਧਰ ਵੀ ਟਿਕਟ ਨਾ ਮੁਫਤ ਹੈਸੀ, ਓਧਰ ਵੀ ਪੈਣੀ ਆ ਸਾਈ ਫੜਾਵਣੀ...

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾ ਅੰਧ ਸ਼ਰਧਾ ਨਿਰਮੂਲਨ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਆਗੂ ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਭੋਲਕਰ ਦੀ ਕੁਝ ਫਿਰਕੂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਮਾਜੀ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ 20 ਅਗਸਤ, 2013 ਨੂੰ ਪੁਣੇ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੱਤਿਆ ਕਰ...

ਲਿਖਣਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੌਧਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਪੜਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਪਗ 3200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।...

ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਜਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਨੇ ਹੀ ਦਿਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਨੌਂ ਵਜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਨਮੋਹਕ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਓਸਲੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਵੇ ਦਾ...

ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਪਟਾਕੇ ਪਾਉਂਦੇ ਅੱਥਰੇ ਬੁਲੇਟਾਂ ਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਤਾਂ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਸੁਵਖਤੇ ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ’ਚ ਤੁਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਨਾਲ਼। ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਨਿੱਤ...

ਪੰਜਾਬ ’ਚ 1980ਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਲਹਿਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਦੋ ਪੁੜਾਂ ’ਚ ਪਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਟਾਊਟ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ...

ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਮਨਮੀਤ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਆਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਨੂੰ ਬੋਝ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਮੁੱਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੈ ਰਹੇ। ‘‘ਉਹਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ...

ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਬਾਰੇ। ਗੱਲ ਸੰਨ 1919 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਕਾ ਅਚਨਚੇਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ; ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਹ ਦੀ ਅੱਗ ਪੰਜਾਬ...

ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਮਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਰਪੂਰ ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ...

ਕੰਮੋ ਹਾਲੇ ਮਸਾਂ ਅੱਠ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰੋਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਕੰਮੋ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਘਰ ਕੰਮੋ ਦੀ...

ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਸੋਹੀ ਭੈਣ ਭਰਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੱਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ’ਤੇ ਪਾਏ ਪਹਿਲੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦੀ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਕੱਚਾ ਵਿਹੜਾ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਵਕਤ ਦੀ ਧੁੱਪ ਜਦੋਂ...

ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ’ਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰ...