ਸਾਹਿਤ

  ਵਕਤ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਾਦਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਬੀਤਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਚੇਤਿਆਂ ’ਚ ਇੰਜ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਉਦੋਂ ਦਾ ਹੈ,...

ਪੁੱਤਰ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਘੁਲਦੇ, ਘੁਲਦਾ ਮਿੱਲ ਨਾਲ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੀਆਂ। ਛੋਟੀ ਦੁਕਾਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਸੁਖੀ ਨਾਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਓਥੋਂ ਵੀ ਰਹਿੰਦੜੀ ਦੂਰ ਮੀਆਂ। ਮਾੜਾ-ਚੰਗਾ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਵਿਕਦਾ, ਜਿਹੜੇ ਅੱਡੇ ਕਈ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੀਆਂ। ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ...

ਪਿੰਜਰਾ ਪ੍ਰੋ. ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿੱਕੇ ਘੁੰਮਣ ਇੱਕ ਚੂਹੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਛਾਬੇ ’ਚ ਪਈਆਂ ਮੇਰੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਪੋਣੇ ਸਣੇ ਟੁੱਕ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਵੀ ਟੁੱਕ ਜਾਂਦਾ। ਗੱਲ ਕੀ, ਰੋਜ਼...

ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਂਵਦੀ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਕਲਾਂ ਔਰਤ ਨਾਲ ਜਗ ਸੋਭਦਾ, ਇਹ ਔਰਤ ਬੜੀ ਮਹਾਨ, ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਂਵਦੀ, ਲੋਕੋ ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਭਗਵਾਨ। ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਜੋ ਔਲੀਏ ਨੇੇ, ਸਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਜਾਏ, ਭੁੱਲੇ ਭਟਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤਾਈਂ, ਸੱਚ...

ਪਿਛਲੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਦੀ...

ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾ ਨਾ ਕਦੀ ਕੋਈ ਜੰਗ ਕਰਦੀ, ਕਰਦੀ ਆਖ਼ਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮੀਆਂ। ਡਿੱਗਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਹੈ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਮਰਦੇ ਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਨ ਮੀਆਂ। ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਜਦ ਹੋਵੇ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ, ਵਿੰਹਦਾ ਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਹਾਨ ਮੀਆਂ। ਜਿਹੜਾ ਦੇਸ਼...

ਖੱਬਲ ਪਾਲ ਕੌਰ ਸੁਣਿਆ ਏ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਮੀ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਕਿਸੇ’ ਨੇ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ‘ਕਿਸੇ’ ਨੇ ਪਿੱਠ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਬੱਚਾ ਇੱਕੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਓ ਦੀ ਪੱਗ ਪਛਾਣ...

ਹਰ ਸਾਲ 8 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਸੋਹਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਜਸ਼ਨ ਉਸ ਔਰਤ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀਆਂ...

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਰਤ ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਘੇੜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹਥਲੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੰਜਰੀ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਵਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਤੇ...

ਹਰ ਸਾਲ 8 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਨਿਆਂ ਪੂਰਨ ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀ...

ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਡਾਕਟਰ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮਾਪਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।’’ ਹਰ ਸਾਲ...

ਇਸੇ ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਦ ਜਿਹੀ ਸ਼ਾਮ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਬਚਿੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਜੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਗੌਰਵ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਫੋਨ...

ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ, ਲੱਗੇ ਤਸਦੀਕ ਸੀ ਵੋਟ ਦੀ ਕਰਨ ਮੀਆਂ। ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਸਨ ਨਹੀਂ ਔਖੇ, ਮਗਰੋਂ ਹੋ ਗਿਆ ਚੈਨ ਫਿਰ ਹਰਨ ਮੀਆਂ। ਕਈ-ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਿਛਾਂਹ ਤੱਕ ਜਾਣ ਪੁੱਛੀ, ਦੱਸਣ ਬਾਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਸਰਨ ਮੀਆਂ।...

ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰੀਝ ਨਾਲ ਖ਼ਰੀਦ ਤਾਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਹੀ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਅਲਮਾਰੀ ’ਚ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ...

ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਬੰਧਾਂ, ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸਕਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਮਗਰੋਂ ਉਹਦਾ...

ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ... - ਜਤਿੰਦਰ ਔਲਖ ਕੱਢ ਲਵੋ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ...

ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਲੂਇਗੀ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਬਤੌਰ ਸਵੈਮ-ਸੇਵਕ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਲੂਇਗੀ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ...

ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਥੀਏਟਰ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਲੇਮ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਕੁੰਵਰ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਫ਼ਿਕਰ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਸਟੇਜ ’ਚੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਵਰ ਤ੍ਰਭਕਿਆ! ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਰੀਲ...

ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿੱਕੇ ਘੁੰਮਣ ਡਰਾਈਵਰ ਕਾਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਾਰ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਸੀਟ ’ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਹਾਲੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਮੇਰੀ ਬਾਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਬੇਟੀ ਅਚਾਨਕ ਚੀਕ ਕੇ ਬੋਲੀ ‘‘ਮੰਮੀ.. ਮੰਮੀ.....

ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬੱਸ ਭੀੜ ਆ ਭੀੜ ਦਿਸਦੀ, ਲੱਭਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਲੰਘਣ ਨੂੰ ਥਾਂ ਮੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਫਤਰ, ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਂ ਮੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਸੜਕ ਸੀ ਪਾਰ ਕਰਨੀ, ਫਸ ਗਿਆ ਆਣ ਉਹ ਥਾਉਂ...

ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਡਾ. ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਇਹ ਕੈਸਾਕਰਮ ਕਮਾ ਰਹੇ ਓ? ਦਰਗਾਹ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਢਾਹ ਰਹੇ ਓ। ਕਿਉਂ ਕੱਟੜਵਾਦ ਕੁਹਾੜੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ’ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਚਲਾ ਰਹੇ ਓ? ਤੁਹਾਡੀ ਤਾਰ ਨੇ ਜੋ ਖੜਕਾ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨੇ ਫਾਸ਼ੀ ਆ ਰਹੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸੇ...

‘‘ਹੈਲੋ, ਕਾਜਲ ਕਿਵੇਂ ਆ! ਘਰੇ ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ ਨਾ!’’ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਮੁਖੀ ਮੈਡਮ ਭਾਗੋ ਨੇ ਡਿਊਟੀ ’ਤੇ ਆਈ ਕਾਜਲ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਕਾਜਲ ਦੇ ਘਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚੋ-ਤਾਣ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ...

ਜਰਮਨ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਬੜੀ ਵਾਰ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜ਼ ਹੈ: ਕੁਰਬਾਨੀ। ਜਿਹੜੀ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹੋਗੇ, ਉਹ ਇਸ...

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ’ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ...

ਨਾਮ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ: ਮੁਨਸ਼ੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਉਬਰਾਏ ਮਾਤਾ: ਮੂਲਾਂ ਦੇਵੀ ਖਾਨਦਾਨ ਬਾਰੇ ਨਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਪੁੱਛਿਆ ਨਾ ਹੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਦੱਸਿਆ, ਬੱਸ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਜ ਕੰਵਰ ਸੀ ਜੋ ਪਿੰਡ ਪਾਦਸ਼ਾਹਾਨ ਤਹਿਸੀਲ...