ਮਿਡਲ

ਹਰੇਕ ਖ਼ਾਤੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ-ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਕਿਸ਼ਤ ਭਰੋ, ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।’ ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤਲਖ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ‘ਐਤਕੀਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ-ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਸੀਂ ਕਰਜ਼ਿਆਂ...

ਮੇਰਾ ਅਧਿਆਪਨ ਸਫ਼ਰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਓ...

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਸੈਰ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ’ਚ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਇੱਕ ਕੁਲਫ਼ੀ ਵਾਲਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕੁਲਫ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁਲਫ਼ੀ...

ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਆਦਮਪੁਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨਹਿਰ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਾ ਗਿਆ ਜੋ ਸਾਡੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਐਕਟਿਵਾ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਤਿੰਨ ਜਣੇ- ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ...

ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਖ-ਚੈਨ ਅਤੇ ਸਹਿਜ-ਮਤੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦੀ ਤਮੰਨਾ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਹੜੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਮਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ...

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਇੰਡੀਆ...

ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਮੋੜ ’ਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਤੇ ਨਵੇਂ ਖ਼ਿਆਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਲਗਪਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਜੁਆਇਨ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਹੋਈ ਡਾ. ਅਬਰਾਹਮ ਟੀ ਕਾਵੂਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਤੇ...

ਲੰਘੇ ਮਹੀਨੇ ਸਾਡੀ ਬੇਟੀ ਨੀਟ ਦਾ ਟੈਸਟ ਦੇ ਕੇ ਆਈ ਸੀ। ਪੇਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਪੂਰੀ ਟਹਿਕ ਵਿੱਚ ਸਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਵਧੀਆ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਆਸ...

ਗੱਲ ਸੰਨ 1961 ਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਮਹਿਰਾਜ ਦੀ ਐ। ਉਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ...

ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੰਤ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਔਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ...

ਨਸ਼ੱਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁੱਟਮਾਰ, ਝਿੜਕਾਂ, ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਜਾਂ ਜ਼ਲੀਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਥਾਣੇ ਜਾਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸ਼ੱਈ ਸਾਊ ਬੰਦੇ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ। ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਦੇ ਉਲਟ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੇਲ੍ਹ...

ਅਧਿਆਪਨ ਕਿੱਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਘਰਾਚੋਂ ਦੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ...

ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ 36 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਕਈ ਕੁਝ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ‘ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਹੀਲ ਦਾਈਸੈਲਫ’ (ਚਿਕਿਤਸਕ, ਆਪਣਾ ਇਲਾਜ ਕਰ) ਦੇ...

ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਲ 1982 ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਬਲਿਕ ਕਾਲਜ ਸਮਾਣਾ ਵਿੱਚ ਬੀ ਏ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਂ ਐੱਨ ਸੀ ਸੀ ਦੇ ਆਰਮੀ ਵਿੰਗ ਦਾ ਕੈਡਿਟ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕੈਂਪ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ...

ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਅਚਾਨਕ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਖੱਪੇ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਹਿੱਤ ਇਸ ਵਾਰੀ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਔਨਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਦੇ-ਪੁੱਜਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪੋ...

ਕਈ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੈਮੀਨਾਰ...

ਮੈਂ 1986 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਐੱਮ ਫਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਖਡਿਆਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹਾਲੇ ਚਾਰ...

ਇਹ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਰੇਲਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਮਾਨਸਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਤੀਹ-ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਦੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ-ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਤਾਕੀਆਂ ਨੇੜੇ ਲਾਂਘੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ...

ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਸ਼ੇੜੀਆਂ ਦੀ ਕਦੇ ‘ਅਮਲੀ’, ਕਦੇ ‘ਪੋਸਤੀ’ ਤੇ ਕਦੇ ‘ਪੀੜਤ’ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ’ਚ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ...

ਦਾਦੀਆਂ-ਨਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਦੀਵੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਤਾਉਮਰ ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਕੋਈ ਘਟਨਾ...

ਮਹਿਕਮਾ ਮਾਲ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰੇ ਨਿਹਾਲ ਕਿ ਉਹ ਹੋ ਜਾਏ ਮਾਲੋਮਾਲ ਤੇ ਦੂਜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕੰਗਾਲ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਗਾੜੇ ਚਾਲ ਕਿ ਘੁੰਮਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਦਾ ਹੋ ਜਾਏ ਬੁਰਾ ਹਾਲ। ਕਸੂਰ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਤੇ ਭੁਗਤਣੀ ਪੈਂਦੀ ਏ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ...

ਛੁੱਟੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਸਟਾਫ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦ ਲਈ। ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਜੁਆਇਨ ਕੀਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਸਟਾਫ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣੀ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਮੈਨੇਜਰ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋ...

ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਲਈ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ...

ਸਾਹਿਤਕ ਘੇਰਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਸੱਦਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਸੰਗਰੂਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਸੱਦਾ ਆਇਆ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਬਹੁਤ...

ਬਦਲਾਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਪਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਪਹਿਨਣ-ਪੱਚਰਣ, ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ, ਗੱਲ ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਵ...