ਮਿਡਲ

ਗੱਲ ਸੰਨ 1975-76 ਦੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਅੱਠ-ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬਾਊ ਜੀ ਆਖ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਊ...

ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ: ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ, ਸਾਂਝੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਦੇ ਵਿਸਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ (ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇ...

ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਹਦੀ, ਸਮਝੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰਲਾ ਘਰ ਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੇਟ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੇਟ ਨੰਬਰ ਛੇ ਤੱਕ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ ਬਚਪਨ...

ਸੰਨ 1967-68 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਚਾਚਾ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਲਵੰਤ, ਤਾਇਆ ਜੀ ਦਾ ਦੋਹਤਾ ਉਪਿੰਦਰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹਾਣੀ ਸਾਂ। ਬਚਪਨ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ...

ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੱਸਦਿਆਂ, ਖੇਡਦਿਆਂ ਕਦਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਲ ਦੂਸਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ...

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ’ਚ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਭੈਣ ਨੂੰ ਗੁੱਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੇਲ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਂ ਛਿੰਦਰ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਆਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਭੈਣ ਗੁਰਮੇਲ...

ਸਾਲ 1980 ’ਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਫੀਅਟ ਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਘਰ ’ਚ ਉਦੋਂ ਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਘਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਟਰੈਕਟਰ ਤੇ ਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਬਹੁਤੀ...

ਮੈਂ ਜਦੋਂ 1969 ਵਿੱਚ ਬੀ ਏ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਐੱਮ ਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਕੁੱਲ ਸੌ ਰੁਪਏ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ...

ਗੱਲ 1974 ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਕੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਗਾਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਵੱਡੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਖੋਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ...

ਇਹ ਗੱਲ ਜੂਨ 2012 ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘੁੰਮਣ ਗਏ ਸੀ। ਉਥੇ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਡੱਲ ਲੇਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ। ਉਸ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਚਾਹ...

ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਪੰਚਾਇਤੀ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਪੁਲੀਸ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਾਂ। ਸਕੂਲ ਦਾ ਚੌਕੀਦਾਰ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭੱਜਿਆ ਫਿਰਦਾ ਸੀ।...

ਯਾਦਾਂ ਭਾਵ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਵੇਲਾ, ਸਾਡਾ ਅਤੀਤ ਜੋ ਸਾਡੇ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੇ ਬੂਹੇ ’ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਪ ਹੀ ਆ ਦਸਤਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸੀਂ ਜੀਅ ਚੁੱਕੇ, ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਹੰਢਾਅ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਉਹੀ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ...

ਮੈਂ ਗਣਿਤ, ਅਰਥਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੀ.ਐੱਡ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਕਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਤਾਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਪਰ ਕਦੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਚੰਗਾ...

ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਉਹ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਸੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀ ਬੇਸਬਰੀ ਵੀ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਚਾਅ ਸਾਫ਼ ਝਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਲੈਕਬੋਰਡ ’ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦਾ...

ਉਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਦੋਂ ਘਰ ’ਚ ਗ਼ਰੀਬੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਉਹ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਉਣਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਸੁਫ਼ਨੇ ਵੇਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੜਾ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਉਹ...... ਉਦੋਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਹਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ...

ਉਹ ਦਿਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਸਿਰਜ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ।...

ਜਨਗਣਨਾ 2027 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਰਫ਼ਤਾਰ ਫੜ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ’ਚ ਜਨਗਣਨਾ...

ਸਧਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਪਾਸੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪਿੰਡ ਰਹਿਣ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀ ਦਾ ਮੰਜਾ ਡਹਿ...

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧੂ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਉਪਜਾਊ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੈਸੇ ਵੀ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਸਨ, ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ...

ਡਾਕਟਰ ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਪਾਓਲੋ ਕੋਇਲੋ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ‘ਮਕਤੂਬ’। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਮੁਸਾਫਰ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ...

ਪਿੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਹ ਯਾਦਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਪਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਗਵਾਹ...

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਸੁਵੱਖਤੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਨਾ ਗਰਮੀ ਦੇਖਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਸਰਦੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੁਕਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਘਰ ਅਤੇ...

ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਾਲ ਜਿਉਂ ਹੀ ਸੁਣਨ ’ਚ ਆਇਆ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਯੋਗਤਾ ਟੈਸਟ ‘ਟੈੱਟ’ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਦੇਖਦੀ...

ਤਿੰਨ ਕੁ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਮਿਹਨਤੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸਾਂ। ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਸਾਂ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਜਾਹ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ। ਅਫਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੀ...

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੋ ਬੰਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹਰ ਵਾਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਫਰਕ ਏਨਾ ਅੱਡਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਨੀ-ਇੱਕੀ...