ਮਿਡਲ

ਸੰਨ ਅੱਸੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਸਿਆਲ ਦੀਆਂ ਟਿਕੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ’ਚ ਜਦ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀ ਰੁਦਨ ਕਰਦੀ ਆਵਾਜ਼, ‘ਵੀਰੋ ਊਠਾਂ ਵਾਲਿਓ ਵੇ, ਪਾਣੀ ਪੀ ਜਾਓ ਦੋ ਪਲ ਬਹਿ ਕੇ। ਕੌਲਾਂ ਡੱਕੇ ਚੁਗਦੀ ਦੀਆਂ, ਜਾਇਓ ਵੇ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ...

ਜਿਸ ਘਰ ਵੀ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਝੱਟ ਉਥੇ ਅੱਪੜ ਜਾਂਦੀ ਦਰਦ ਵੰਡਾਉਣ ਲਈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਕੋਈ ਮਰਗ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਘਰ ਆਸਣ ਲਾ ਬਹਿੰਦੀ ਸੋਗ ਦੀ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣਨ ਲਈ। ਉਹ ਦੁਖੀਏ ਲਈ ਦਿਲਾਸਾ, ਰੋਂਦੇ ਲਈ ਮੋਢਾ, ਗ਼ਰੀਬ-ਗੁਰਬੇ ਲਈ...

ਸਕੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਾਪਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਸਮਝ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਾਰਨ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਪਿਆਰ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ...

ਚੁੱਪ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੁੱਪ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਨਾ ਬੋਲਣਾ ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਚੀਏ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫਰਮਾਨ ਹੈ: ਜਿਥੈ ਬੋਲਣਿ ਹਾਰੀਐ...

ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੁਕਾਨ ਕੀਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਗਾਹਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਗਾਹਕ ਪੱਕੇ ਲੱਗ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।...

ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਸਾਲ ਕੌਮੀ ਸੇਵਾ ਯੋਜਨਾ (ਐੱਨ ਐੱਸ ਐੱਸ) ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ...

ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰਾ ਬਣਾਉਣ...

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਸੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਾ ਵੇਚਣ ਲਈ ਫੇਰੀ ਵਾਲੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਸਤਪਾਲ ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਾ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਉੱਪਰ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਡੱਗੀ ਰੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕੱਪੜਾ ਵੇਚਣ ਆਉਂਦਾ। ਕੱਪੜਾ ਮਿਣਨ...

ਮੇਰੀ ਬੇਕਾਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਰਨ ਦੇ ਦਿਨ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਦੋਂ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸਾਂ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਘਰਸ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ...

ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਰੇ ਸਣੇ ਮਸਾਂ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਬੱਚੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਲਿਆ ਕੇ ਦਾਖਲ ਕੀਤੇ। ਅੱਜ ਦੇ...

ਮੈਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹਨ ਆਇਆ ਸਾਂ। ਉਦੋਂ ਸੈਕਟਰ 22 ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ। ਉਥੋਂ ਮੈਂ 8 ਸੈਕਟਰ ਡੀ ਏ ਵੀ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂਦਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਖਾਲਾ ਤੇ ਚਿੱਤ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਉਦੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ...

ਅਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਅਕਸਰ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਕ-ਟੋਕ, ਨਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਸੀ...

ਜਦੋਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਅਜੇ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵ੍ਹਾਈਟ ਸੀ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਭਰੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸਦਕਾ ਭਾਰਤੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਣਾਈ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉੱਘੀ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ...

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿੰਡ, ਕਸਬੇ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਮੀਆ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਚੋਣ ਬਾਕਾਇਦਾ ਕਿਸੇ ਮਿਉਂਸਿਪਲ ਕਮੇਟੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਜਾਂ ਇੰਜ ਕਹਿ ਲਓ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ...

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਭੂਰੇ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦੇ ਸਾਂ। ਉਹਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਿਲਣਸਾਰ। ਉਹਦੇ ਪਿਤਾ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰ ਸਨ ਤੇ ਮਾਂ ਅਜਮੇਰ ਕੌਰ ਸੁਆਣੀ ਸੀ। ਭੂਰੇ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭੈਣ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ...

ਅੱਜ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਇੰਨੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਕੁੱਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਥੇ ਇੱਕ...

ਠੰਢ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਰੋਂ-ਘਰੀਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵੰਡਦਾ ਫਿਰੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਸਾਡੇ ਘਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੁੱਟੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੀਂਂਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ ਛਤਰੀ ਲਈ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪੋਰਚ ਵਿੱਚ ਆ...

ਗੱਲ ਦਸ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਮਾਮੀ ਜੀ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਫੋਨ ਮੰਗਣੀ ਸਮਾਗਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਮਾਮੀ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਕਾਰ...

ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਸੁਹਿਰਦ ਤੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ ਪਰ ਸਾਡੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦਾ ਅਕਸ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।...

ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਦੋ ਮਈ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਸਵੇਰੇ ਸਕੂਲ ਲੱਗਣ ਦੇ ਟਾਈਮ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜੁਆਇਨ ਕਰਨ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜੁਆਇਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ...

ਗੱਲ 1989 ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਦੌਰ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਲਾ ਦੌਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਕਾਲਜ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।...

ਗੁੜ ਲੈ ਲਓ ਜੀ ਗੁੜ, ਦੇਸੀ ਗੁੜ-ਸ਼ੱਕਰ। ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਗੁੜ-ਸ਼ੱਕਰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੋਕੇ ਨੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਹ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਗੁੜ-ਸ਼ੱਕਰ ਲੱਦ ਕੇ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਿਆਲ ਤੋਂ ਅਪਰੈਲ...

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਧੀ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਖ਼ਾਕੀ ਵਰਦੀ ਸਜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ...

ਸਾਡਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚੋਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੇਲਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਧੜਕਦੀ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਚੋਅ ਹੁਣ ਬਰਸਾਤੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਈਆਂ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਝਾੜਾਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ...

ਮੈਂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਪਿਛਲੇ ਵੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਇੱਕ ਧੱਬਾ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਵੀ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਿਹੜੇ...