ਸਾਹਿਤ

ਐਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਮੂਰਤੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਨੇਤਾ ਨਾ ਬਣਾਓ, ਚੋਣ ਨਾ ਲੜਾਓ ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਰੱਬ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਮੇਰੇ ਬੰਦਿਓ! ਤਰਸ ਕਰੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨੇ...

ਰੁੱਖ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ, ਰੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਜਾਏ। ਫ਼ਲ, ਫੁੱਲ ਦੇਣ ਹਵਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ, ਉੱਤਰ ਸਵਰਗੋਂ ਆਏ। ਮੂਲ ਨਾ ਬੋਲਣ‌ ਰੁੱਖ ਦੇਵਤੇ, ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ’ਤੇ ਝੱਲਣ। ਬੰਜਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੌਣਕਾਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਮੱਲਣ। ਰਾਹੀ ਪਾਂਧੀ ਲੈਣ ਆਸਰਾ,...

ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਵੇਰ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੀ। ਸੰਗਰੂਰ ਰੇਲਵੇ ਚੌਕ ਕੋਲ ਮੈਂ ਸਕੂਟਰ ’ਤੇ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਚੌਕ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬਿਰਧ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਲਿਫ਼ਟ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਟਰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਸਕੂਟਰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ...

ਜਗਜੀਤ ਗੁਰਮ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਸਭ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਰੀਂਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਤੁਰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਜਿਗਰੇ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦੇ, ਹੋਈ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਦਾ, ਕੁਝ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਵਾਲੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ, ਜਰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਐਵੇਂ ਹਲਕੇ...

ਲੀਡਰ ਸੁਣੇ ਫਿਰ ਲੱਗੇ ਕੁਝ ਪਰ ਤੋਲਣ, ਕਿਸਮਤ ਫੇਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਮਾਵਣੀ ਜੀ। ਪਾਰਟੀ ਪਹਿਲੀ ਦਾ ਚੁੱਕੇ ਆ ਤੋੜ ਨਾਤਾ, ਆਖ ਰਹੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਅਲਖ ਜਗਾਵਣੀ ਜੀ। ਮਿਲੀ ਏਧਰ ਵੀ ਟਿਕਟ ਨਾ ਮੁਫਤ ਹੈਸੀ, ਓਧਰ ਵੀ ਪੈਣੀ ਆ ਸਾਈ ਫੜਾਵਣੀ...

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾ ਅੰਧ ਸ਼ਰਧਾ ਨਿਰਮੂਲਨ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਆਗੂ ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਦਾਭੋਲਕਰ ਦੀ ਕੁਝ ਫਿਰਕੂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਮਾਜੀ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ 20 ਅਗਸਤ, 2013 ਨੂੰ ਪੁਣੇ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੱਤਿਆ ਕਰ...

ਲਿਖਣਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੌਧਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਈ ਮਨੁੱਖੀ ਪੜਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਪਗ 3200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।...

ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਜਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ਨੇ ਹੀ ਦਿਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਨੌਂ ਵਜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦਾ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਨਮੋਹਕ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਓਸਲੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਵੇ ਦਾ...

ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਪਟਾਕੇ ਪਾਉਂਦੇ ਅੱਥਰੇ ਬੁਲੇਟਾਂ ਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਫ਼ਿਜ਼ਾ ਤਾਂ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਸੁਵਖਤੇ ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ਼ ’ਚ ਤੁਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਨਾਲ਼। ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਨਿੱਤ...

ਪੰਜਾਬ ’ਚ 1980ਵਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਲਹਿਰ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਗਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਦੋ ਪੁੜਾਂ ’ਚ ਪਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਟਾਊਟ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ...

ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਮਨਮੀਤ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਛੱਡ ਕੇ ਗਿਆਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਹਨੂੰ ਬੋਝ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਮੁੱਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੈ ਰਹੇ। ‘‘ਉਹਦੇ ਬਿਨਾਂ ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਵੇਂ...

ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਬਾਰੇ। ਗੱਲ ਸੰਨ 1919 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਾਕਾ ਅਚਨਚੇਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ; ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਹ ਦੀ ਅੱਗ ਪੰਜਾਬ...

ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਮਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਰਪੂਰ ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ...

ਕੰਮੋ ਹਾਲੇ ਮਸਾਂ ਅੱਠ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰੋਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਕੰਮੋ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਘਰ ਕੰਮੋ ਦੀ...

ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਸੋਹੀ ਭੈਣ ਭਰਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੱਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ’ਤੇ ਪਾਏ ਪਹਿਲੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦੀ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਕੱਚਾ ਵਿਹੜਾ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਵਕਤ ਦੀ ਧੁੱਪ ਜਦੋਂ...

ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ’ਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰ...

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।...

ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ, ਉਸਾਰੂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਘੌਲ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਹ...

ਹੀਰੇ, ਮੋਤੀ, ਜਵਾਹਰ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ’ਕੱਲਾ ਪਾਣੀ ਵੀਰ, ਪਿਆਰੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ। ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਾ ਖਾ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਪੀ ਸਕਦੇ, ਪਾਣੀ ਬਿਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀਅ ਸਕਦੇ। ਉਤਲਾ ਪਾਣੀ ਪਲੀਤ, ਹੇਠਲਾ ਮੁੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਨੇੜੇ...

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਵੱਟਾਂ ਪੁਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਜਿੰਦਰੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਜਿੰਦਰਾ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਬਾਪੂ ਦੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਲਾਲੀ ਪੱਕੇ ਅੰਬ ਵਾਂਗ...

ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ-ਨਵਾਂ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਆਦਤ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਥਾਣਿਆਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪੀ ਓ (ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਭਗੌੜੇ) ਅਤੇ ‘ਅਨਟਰੇਸਡ’ (ਸੁਰਾਗ-ਹੀਣ) ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ...

ਸਾਉਣ ਮਹੀਨਾ ਆਉਣ ’ਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚਾਅ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਮੋਰਾਂ ਜਾਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਾਂ ਦੋ ਵੇਲੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਛੱਤ ਹੇਠ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ...

ਵਿਨੀਪੈੱਗ ਦੀ ਹੱਡ ਚੀਰਵੀਂ ਠੰਢ ’ਚ ਤਾਪਮਾਨ ਮਨਫ਼ੀ ਤੀਹ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਡਬਲ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਪਾਰ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੜਕਾਂ, ਰੁੱਖ, ਗੱਡੀਆਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਸਫ਼ੈਦ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਸੀ। ਘਰ...

ਗਾਉਂਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਲੋਕਗੀਤ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਖੋਜੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵਿਰਲੇ-ਟਾਵੇਂ ਗਾਇਕ ਰੀਲਾਂ ਬਣਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਗੀਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇਹ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ...

ਆਤਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੌਟੰਕੀ ਰੰਗਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਿੱਟ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2025 ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਉਹ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮੇ ਦਾ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਕਮਾਲ...