ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ: ‘ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ...’

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਸਤਲੁਜ’ (ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ‘ਪੰਜਾਬ 95’ ਸੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ’ਤੇ ਲੱਗੀ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਬੰਦੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਲ 1984 ਤੋਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਵੇਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਮਿਲਣ, ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ’ਤੇ ਮੰਡਰਾ ਰਹੇ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਅਗਸਤ 1995 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਪਹਿਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਰੋਡ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜੀਪ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉੱਥੋਂ ਲੰਘੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੁਕ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲੜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਵਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਵੱਲੋਂ 25,000 ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਖ਼ੁਲਾਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਮੈਂ ਜੀਪ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਆਪਸੀ ਸੁਖ-ਸਾਂਦ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਗੁਪਤ ਧਮਕੀ ਅਤੇ ਖਾਲੜਾ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ

ਮੈਂ ਖਾਲੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲੀਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਬ੍ਰੀਫਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਧਮਕੀ ਭਰਿਆ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਓਟ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਉਸ ਨੂੰ (ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ) ਕਹਿ ਦਿਓ- ਜੋ ਅਡੈ ਸੋ ਝੜੈ, ਸ਼ਰਨ ਪਰੈ ਸੋ ਤਰੈ।’ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਬਚ ਗਏ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਸ਼ਿਕਨ ਤੱਕ ਨਾ ਆਈ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮੁਸਕਾਨ ਫੈਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੰਕਤੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੁਲੀਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਸਰਨਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ।” ਖਾਲੜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਸੀ- ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।

ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਆਮ ਨਕਲੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਕਾਰਨ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਵੇਦੀ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, 31 ਅਗਸਤ 1995 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫ਼ਰੀ ਦੌਰਾਨ, 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਏ।