ਆ ਨੀਂ ਚਿੜੀਏ ਪਾਣੀ ਪੀ...
‘ਆ ਨੀਂ ਚਿੜੀਏ ਪਾਣੀ ਪੀ’ ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦ ਭਾਵੇਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ, ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਕ ਕੇਵਲ ਇੱਕ...
‘ਆ ਨੀਂ ਚਿੜੀਏ ਪਾਣੀ ਪੀ’ ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦ ਭਾਵੇਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ, ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਕ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਉਸ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਚਿੜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ, ਬਾਗ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਾਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਿੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ, ‘ਆ ਨੀਂ ਚਿੜੀਏ ਪਾਣੀ ਪੀ’ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਜੀਵ-ਦਇਆ’ ਨੂੰ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜੋਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੱਕੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਨ, ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਚਾਰ ਟਾਵਰ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਚਿੜੀ ਵਰਗੇ ਪੰਛੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਕ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਿੜੀ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚਿੜੀ ਲਈ ਕਟੋਰਾ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖਾਸ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ‘ਆ ਨੀਂ ਚਿੜੀਏ ਪਾਣੀ ਪੀ’ ਅਕਸਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਇਆ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਂ ਜਾਂ ਦਾਦੀ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਸਾਂਝੀ ਕੁਦਰਤ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦਿਆਲਤਾ ਦੇ ਕੰਮ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸਾਧਾਰਨ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿੜੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਘਟ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੜੀ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀਆਂ ਲਈ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚੀਆਂ। ਫ਼ਸਲਾਂ ’ਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਘਟ ਗਏ ਹਨ।
ਚਿੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਜਾਂ ਛੱਤਾਂ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਣਾਉਟੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾ ਕੇ ਟੰਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ‘ਆ ਨੀਂ ਚਿੜੀਏ ਪਾਣੀ ਪੀ’ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਾਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਹੱਕ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਸਾਡਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਿੜੀ ਵਰਗੇ ਨਿੱਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਸੰਪਰਕ: 98888-42244
