ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ‘ਆਮ ਆਦਮੀ’ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ

ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਦਾ ‘ਐਂਗਰੀ ਯੰਗ ਮੈਨ’ ਵਾਲਾ ਅਕਸ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦੇ ਰੁਮਾਂਸ ਦਾ ਜਾਦੂ ਬਰਕਰਾਰ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਗਲੈਮਰ ਅਤੇ ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨਾਇਕ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਉੱਚੀ-ਲੰਮੀ ਕੱਦ-ਕਾਠੀ ਸੀ, ਨਾ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਸੰਵਾਦ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਇਕ ਸੀ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ। ਸਾਧਾਰਨ ਸੂਤੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਲ ਟਰੇਨਾਂ ਅਤੇ ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਅਦਾਕਾਰ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬਣ ਗਿਆ।

ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਨੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ‘ਬੁਆਏ-ਨੈਕਸਟ-ਡੋਰ’ ਯਾਨੀ ਸਾਡੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਲੜਕੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਸੱਚੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ 23 ਨਵੰਬਰ 1944 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਾਸੂ ਚੈਟਰਜੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਵਰਗੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਫਿਲਮਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ‘ਮਿਡਲ-ਸਿਨੇਮਾ’ ਜਾਂ ‘ਸਮਾਂਤਰ ਸਿਨੇਮਾ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ‘ਰਜਨੀਗੰਧਾ’, ‘ਛੋਟੀ ਸੀ ਬਾਤ’, ‘ਚਿਤਚੋਰ’, ‘ਘਰੌਂਦਾ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਤੋਂ ਬਾਤੋਂ ਮੇਂ’ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਆਮ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਜੱਦੋਜਹਿਦਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ, ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਲ 1979 ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮ ‘ਗੋਲ ਮਾਲ’ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਹਾਸੇ ਦੇ ਰੰਗ ਬਿਖੇਰੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਸਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।

ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ‘ਆਕ੍ਰਿਤ’ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ‘ਅਨਕਹੀ’, ‘ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਾ ਰੁਮਾਨੀ ਹੋ ਜਾਏਂ’ ਅਤੇ ‘ਦਾਇਰਾ’ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਸਟਾਰਰ ਫਿਲਮ ‘ਪਹੇਲੀ’ (2005) ਨੂੰ ਆਸਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਂਟਰੀ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ‘ਕੱਚੀ ਧੂਪ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਗਨਯਨੀ’ ਵਰਗੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰੰਗਮੰਚ ਯਾਨੀ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਿਆਰ ਮੰਨਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗਮੰਚ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਅ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪਾਰਕਾਂ, ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰੇਜਾਂ ਤੱਕ ਲਿਜਾ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਕਲਾ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਇਸੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਲੰਬੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਕਾਰੀ ‘ਮਹਿੰਦਰਾ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਇਨ ਥੀਏਟਰ ਐਵਾਰਡਜ਼’ (META) ਵੱਲੋਂ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।

ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਦੇ ਜਾਂ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਬਾਕ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਫਿਲਮੀ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੋਕਾਰ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅਮੋਲ ਪਾਲੇਕਰ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਸਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਾਇਕ ਬਣਨ ਲਈ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਜਾਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਦਿਲਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਜਗਤ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਣੀ ਰਹੇਗਾ।

ਸੰਪਰਕ: 70098-98044