ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ

ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ’ਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲੀਆਂ ਦੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅੰਦੋਲਨ (1928-1948) ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ (1930-1953) ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਧਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਦਕ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇਬਾਰਤ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ (ਉਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਿਆਸਤੀ ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਨੂੰ ਬੁਝਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਮੋਰਚੇ ਸਾਂਭੇ ਸਗੋਂ ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਜਬਰ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੀਬੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕੌਰ: ਸ਼ਹੀਦ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕੌਰ (ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ) ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਕੁਰਕੀ (ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ) ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕੌਰ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਆਗੂਆਂ ਤੱਕ ਅਹਿਮ ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

ਬੀਬੀ ਭਗਵਾਨ ਕੌਰ: ਸ਼ਹੀਦ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਭਗਵਾਨ ਕੌਰ (ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ) ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੰਗੀਆਂ ਝੱਲਦਿਆਂ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ ’ਚ ਸਰਗਰਮ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਪੁਲੀਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਡਰ-ਭੈਅ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਵੰਡਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ: ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ (ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਘੋਲ) ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਵਰਗੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਮੋਰਚਾ ਸਾਂਭਿਆ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੁਲੀਸ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਗਾਂ ਅੱਗੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲੀਸ ਛਾਪਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਤਰੀਕਾ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੁਲੀਸ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਥਾਲੀਆਂ ਖੜਕਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਜਾਗ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਪੈਂਦਾ।

ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ: ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਵਜੋਂ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਘੱਗਰੇ ਦੇ ਵਲ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ’ਚ ਗੁਪਤ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਪੈਂਫਲੈੱਟ ਲੁਕਾ ਕੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ, ਕੂਹਲੀ, ਸੇਖਾ, ਫਰਵਾਹੀ, ਬਦਰਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਘਰ ਦੇ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਆਗੂ ਪੁਲੀਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਚ ਦਿਨ ਕੱਟਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਲੰਗਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਖੇਤੀ ਵੀ ਸਾਂਭੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਪਾਲੇ ਤਾਂ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾ ਪਵੇ।

ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮਹਿਜ਼ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਪੂਰੇ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਕੱਟੀਆਂ, ਪੁਲੀਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਹੇ, ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਹੰਢਾਈ, ਪਰ ਰਿਆਸਤੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਹੈਂਕੜ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਨਹੀਂ ਟੇਕੇ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨੀ ਘੋਲਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸਿਦਕ ਤੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਣਗੌਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰ ਰੂਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂਗਣਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਣਗੌਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਦਕ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲਈ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਕੌਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਦਿ ਰੋਲ ਔਫ ਵਿਮੈੱਨ ਇਨ ਦਿ ਫਰੀਡਮ ਮੂਵਮੈਂਟ ਇਨ ਪੰਜਾਬ (1919-1947)’ ਅਤੇ ਸਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਦੀ ਲਿਖਤ ‘ਰੋਲ ਔਫ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਮੈੱਨ ਇਨ ਇੰਡੀਅਨ ਫਰੀਡਮ ਸਟਰਗਲ’ (ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ) ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਪਸੂ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਦਰੋਹ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਰਮੇਸ਼ ਵਾਲੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪ੍ਰਜਾ ਮੰਡਲ ਮੂਵਮੈਂਟ ਇਨ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ’ (ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ) ’ਚ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਨਤਕ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵੇਰਵਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਮਾਸਟਰ ਹਰਿ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਤ ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ ‘ਸ਼ਹੀਦ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼’ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਗਵਾਨ ਕੌਰ ’ਤੇ ਹੋਏ ਪੁਲੀਸ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ (ਪਟਿਆਲਾ ਆਰਕਾਈਵਜ਼) ਵਿੱਚ ਪਏ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮਿਨਿਸਟਰ ਔਫਿਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀਆਂ ‘ਸੀਕਰੇਟ ਵੀਕਲੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ’ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਲੀਸ ਨਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੰਗਾਮਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਰਿਕਾਰਡ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਬਰਨਾਲਾ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਰਜ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਸਾਫ਼, ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀਆਂ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋਰ ਸੰਪੂਰਨ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕੇ।

ਸੰਪਰਕ: 94171-63426