ਯੁੱਧ ਦਾ ਭਵਿੱਖੀ ਨਸਲਾਂ ’ਤੇ ਘਾਤਕ ਅਸਰ

ਅੱਜ ਪਰਮਾਣੂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੇ ਏਆਈ ਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਨਸਲਘਾਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇਸੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੀ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਤਬਾਹੀ, ਧੂੰਆਂ ਬਰਬਾਦੀ ਤੇ ਬਾਰੂਦੀ ਕਾਲਖ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ।

ਕੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਭਵਿੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਚੱਕਰ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਨੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 160 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ 231 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (ਲਗਭਗ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਮੌਤਾਂ) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (ਲਗਭਗ 55-60 ਮਿਲੀਅਨ ਮੌਤਾਂ, ਹੋਲੋਕਾਸਟ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਯੁੱਧ ਸਮੇਤ)। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਯੁੱਧਾਂ ਨੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

21ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਘੱਟ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਡਰੋਨ, ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ, ਮਸਨੂਈ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ/ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਅਣਦਿਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ 2001 ਤੋਂ 2023 ਤੱਕ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ (ਇਰਾਕ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਸੀਰੀਆ, ਯਮਨ ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ 940,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 432,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨ। ਅਸਿੱਧੀ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 4.5 ਤੋਂ 4.7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 325,000 ਰੂਸੀ ਫੌਜੀ + 140,000 ਯੂਕਰੇਨੀ ਫੌਜੀ + 15,000 ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ (2023 ਤੋਂ) ਵਿੱਚ 150,000 ਤੋਂ 400,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 11 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਹਮਾਸ ਯੁੱਧ (2023 ਤੋਂ) ਵਿੱਚ 72,000 ਤੋਂ 100,000 ਤੱਕ ਫਲਸਤੀਨੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਇਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 1.9 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਵੀ ਨਸਲ-ਏ-ਆਦਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਨੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਵੀ ਵਿਖਾਈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਯੁੱਧ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਉਹ ਭਵਿੱਖੀ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਟਰਜਨਰੇਸ਼ਨਲ ਟਰੌਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਬਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ, ਜਨਮ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਵਧ ਗਏ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਣੂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੰਬਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵੀ ਜੁੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਇੱਕ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਕ ਨੋਮ ਚੋਮਸਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਧ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਹ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ‘ਹਨੇਰਾ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।’ ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਜੀਵਨ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ।

ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਸਵੈ-ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਨਸਲ-ਏ-ਆਦਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਜਾੜਾ, ਭੁੱਖਮਰੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਵਿਨਾਸ਼। ਅੱਜ ਸੁਡਾਨ ਵਿੱਚ 30 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਨਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ (ਕਤਲ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ) ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਭਵਿੱਖੀ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਤਬਾਹੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਹੈ। ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- ‘ਲਾਜ਼ਿਮ ਹੈ ਕਿ ਹਮ ਭੀ ਦੇਖੇਂਗੇ...’ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਆਂ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹੇਗਾ। ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਖੂਨ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਨਸਲ-ਏ-ਆਦਮ ਦਾ ਖੂਨ ਹੈ ਆਖਰ...।’

ਉੱਘੇ ਫਲਸਤੀਨੀ ਕਵੀ ਮਹਿਮੂਦ ਦਰਵੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ: ‘ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂਗੇ...।’ ਉੱਧਰ ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਗੁਏਰਨਿਕਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਚਿਤਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯੁੱਧ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ (ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ), ਦੂਜਾ ਵਿਵਹਾਰਕ (ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਅੱਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਨਸਲ-ਏ-ਆਦਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਿਸਥਾਪਨ (117 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਯੁੱਧਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਸਥਾਪਤ), ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ (520 ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚੇ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੈਅ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ “ਮੈਂ ਜਿਉਂਦਾ ਹਾਂ”, ਉਹੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ। ਅੱਜ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲੈਅ ਲੈ ਕੇ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ, ਉਹ ਤਦ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਉੱਠਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਨੀ ਘਾਤਕ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖੀ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖੀ ਨਸਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਗੀਆਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਤਬਾਹੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਨਸਲ-ਏ-ਆਦਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਉਹ ਗੂੰਜ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਮਾਨਵਤਾ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਅੱਜ ਬਾਰੂਦ ਵਿਚਕਾਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਲ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ, ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ। ਇੱਕਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ ਜਿੰਨਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮਾਨਵੀ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਵੀ ਆਈਨਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਯੁੱਧਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਨਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਗਵਾਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ‘ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਗੂੰਜ’ ਯਾਨੀ ਜੀਵਨ, ਪਿਆਰ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਾਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਵੀ ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਡਰੋਨ, ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਮਸਨੂਈ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲਾਈਨ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਅੱਜ ਇਹ ਮਾਨਵੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਟੁੱਟਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਖੰਡਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ-ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਯੁੱਧ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਪਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੇਘਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਖੋਹ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ‘ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ’ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਹ ਗੂੰਜ ਯੁੱਧ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਸਕੇਗੀ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਤਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।

*ਲੇਖਕ ਉੱਘਾ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਰ ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਹੈ।