Explainer: RBI Currency Rules 2026 : ਫਟੇ ਨੋਟ ਹੁਣ ਰੱਦੀ ਨਹੀਂ ! ਬੈਂਕ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਰੋ ਸ਼ਿਕਾਇਤ; ਜਾਣੋ RBI ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮ

RBI ਕਰੰਸੀ ਨਿਯਮ 2026: ਅਕਸਰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰੱਖੇ ਨੋਟ ਫਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਰੰਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੈਂਕ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ, ਕਾਊਂਟਰ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨੋਟ ਬਦਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਗਰਿਕ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਬੈਂਕਿੰਗ ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਦੀ 'ਕਲੀਨ ਨੋਟ ਪਾਲਿਸੀ' ਦੇ ਤਹਿਤ ਤੁਹਾਡੇ ਇਹ ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਨੋਟ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ।

ਨੋਟ ਬਦਲਣ ਦੇ ਕੇਂਦਰ: ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਖਰਾਬ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:

ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਬੈਂਕ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ: ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ (ਜਿਵੇਂ SBI, PNB, ICICI, HDFC), ਕੋਈ ਵੀ ਬੈਂਕ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਨੋਟ ਲੈਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਖਾਤਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

RBI ਦੇ ਇਸ਼ੂ ਆਫਿਸ (Issue Offices): ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ RBI ਦੇ 19 ਖੇਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਊਂਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਟ੍ਰਿਪਲ ਲਾਕ ਰੀਸੈਪਟੇਕਲ (TLR) ਸਹੂਲਤ: RBI ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਫਟੇ ਨੋਟ ਇੱਕ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਡਿਟੇਲਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪੈਸੇ ਸਿੱਧੇ ਤੁਹਾਡੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਨੋਟ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਰਾਸ਼ੀ?

RBI ਨੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ:

ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ: ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 20 ਨੋਟ\B ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੁੱਲ ਦੀ ਸੀਮਾ: ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ 20 ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੁੱਲ ₹5,000\B ਤੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ।

ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ: ਜੇਕਰ ਨੋਟ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ ਜਾਂ ਕੀਮਤ ₹5,000 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸੀਦ ਦੇ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਮੂਲੀ ਸਰਵਿਸ ਚਾਰਜ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਿਫੰਡ ਦਾ ਗਣਿਤ: ਕਿੰਨਾ ਪੈਸਾ ਵਾਪਸ ਮਿਲੇਗਾ?

ਨੋਟ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਉਸ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਿੱਸੇ (Area) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ:

• ₹1 ਤੋਂ ₹20 ਤੱਕ ਦੇ ਨੋਟ:

  • 100% ਰਿਫੰਡ: ਜੇਕਰ ਨੋਟ ਦਾ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

  • ਨੋਟ: ਇਹਨਾਂ ਨੋਟਾਂ 'ਤੇ 50% ਰਿਫੰਡ ਦਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲਣਗੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ)।

• ₹50 ਤੋਂ ₹2000 ਤੱਕ ਦੇ ਨੋਟ:

  • 100% ਰਿਫੰਡ: ਜੇਕਰ ਨੋਟ ਦਾ 80% ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਹੈ।

  • 50% ਰਿਫੰਡ: ਜੇਕਰ ਨੋਟ ਦਾ 40% ਤੋਂ 80% ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੱਸਾ ਬਚਿਆ ਹੈ।

    ਜੇਕਰ ਨੋਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 40% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਰਿਫੰਡ (ਪੈਸਾ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਜੇਕਰ ਬੈਂਕ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?

ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੈਂਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੋਟ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਜੁਰਮਾਨਾ: RBI ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਖਾ 'ਤੇ ₹10,000\B ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਿਕਾਇਤ: ਤੁਸੀਂ ਬੈਂਕ ਦੇ 'ਕਸਟਮਰ ਕੇਅਰ' ਜਾਂ RBI ਦੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਲੋਕਪਾਲ (Ombudsman) ਕੋਲ ਆਨਲਾਈਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਸਾਵਧਾਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ ਇੱਕ ਵੀ ਪੈਸਾ

ਨਾਅਰੇ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼: ਜੇਕਰ ਨੋਟ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਨਾਅਰਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਲੀਗਲ ਟੈਂਡਰ' ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜੇ ਨੋਟ: ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ ਜਾਂ ਚਿਪਕੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਬੈਂਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਲਈ ਸਿੱਧਾ RBI ਦਫ਼ਤਰ ਭੇਜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪਾੜਨਾ: ਜੇਕਰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨੋਟ ਨੂੰ ਕੈਂਚੀ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਿਫੰਡ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਆਖ਼ਰ RBI ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਕਰਦਾ ਕੀ ਹੈ?

ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਫਟੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਪਟਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਸ਼੍ਰੇਡਿੰਗ (Shredding): ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਿਕੇਟਿੰਗ (Briquetting): ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦਬਾ ਕੇ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ (Bricks) ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁਣ ਈਕੋ-ਫ੍ਰੈਂਡਲੀ ਫਰਨੀਚਰ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ, ਫਾਈਲ ਕਵਰ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।