Explainer: ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਿਊਂਦੇ ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਲੋਕ; ਕੇਰਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ; ਜਾਣੋਂ ਕਿਓਂ
ਸਿਹਤ ਬਜਟ ’ਚ ਕੰਜੂਸੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ ਪਈ ਭਾਰੀ; ਉਮਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪੱਛੜਿਆ ਹਰਿਆਣਾ
ਗੁਆਂਢੀ ਪਹਾੜੀ ਸੂਬੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਜਨਗਣਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਤਾਜ਼ਾ ‘SRS-ਬੇਸਡ ਐਬਰਿਜਡ ਲਾਈਫ਼ ਟੇਬਲਜ਼’ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮੀਦ (Life Expectancy) 74.7 ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਰਲਾ (75.6 ਸਾਲ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ 74.6 ਸਾਲ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ 73.9 ਸਾਲ ਨਾਲ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪੰਜਾਬ 71 ਸਾਲ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 11ਵੇਂ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 68.9 ਸਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ (70.6 ਸਾਲ) ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਸਿਹਤ ਬਜਟ ’ਚ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ: ਹਿਮਾਚਲ ਅੱਗੇ, ਪੰਜਾਬ-ਹਰਿਆਣਾ ਪਿੱਛੇ
ਸਿਹਤ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰੋ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ ਨੰਦਾ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਰਚੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (RBI) ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਕੁੱਲ ਬਜਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ (ਲਗਭਗ 5.8% ਤੋਂ 6.9%) ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਖ਼ਰਚਾ ਘਟ ਕੇ ਮਹਿਜ਼ 2.7% ਤੋਂ 3.2% ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ 4.7% ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਅਕਾਊਂਟਸ ਮੁਤਾਬਕ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਚਾ 10,200 ਰੁਪਏ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ 7,664 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਹਿਜ਼ 6,321 ਰੁਪਏ ਹੈ।
ਪੜ੍ਹਾਈ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗ਼ਰੀਬੀ ਬਣੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਦਕਾ ਅਚਾਨਕ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ (ਪੜ੍ਹਾਈ) ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ (IMR) ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਾਲ 2024 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਫ਼ 12 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 17 ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 27 ਹੈ।
50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 1970-75 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਹਿਜ਼ 52.6 ਸਾਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰਿਆਣਾ 57.5 ਸਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ 57.9 ਸਾਲ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਸਨ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਹਤ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ 0.34 ਸਾਲ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 0.56 ਸਾਲ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਹਿਮਾਚਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 78.5 ਸਾਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 77.1 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ (67.1 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਉਮਰ (65 ਸਾਲ) ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਘੱਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
| State | Health Budget Allocation Trend (Recent Years) | Per Capita Health Expenditure (Total) |
| Himachal Pradesh | 5.8% to 6.9% | Rs 10,200 (2nd highest in India) |
| Haryana | 4.4% to 5.2% | Rs 7,664 |
| Punjab | 2.7% to 3.7% | Rs 6,321 |
