Explainer: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ 'ਚ ਹੋਈ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਾਂ 'Operation Blue Star' ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ? 

ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ 'ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ' ਨੂੰ ਅੱਜ ਪੂਰੇ 42 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ੌਜੀ ਅਪਰੇਸ਼ਨ 6 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ 'ਬਲੂ ਸਟਾਰ' ਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ (ਬਾਣੇ) ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਮਕਸਦ ਸੀ?

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਵੀ ਕੇ ਨਾਇਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਮਿਲਟਰੀ ਅਪਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਨੇ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, 'ਫਰੌਮ ਫੈਟੀਗਜ਼ ਟੂ ਸਿਵੀਜ਼: ਮੈਮੋਇਰਜ਼ ਆਫ਼ ਅ ਪੈਰਾਟਰੂਪਰ' (From Fatigues to Civvies: Memoirs of a Paratrooper) ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ।

ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੌਜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪਰ ਇੱਕ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਨੂੰ ਅਜੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਬਾਕੀ ਸੀ।

ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਨਾਇਰ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੱਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡ (ਸਾਈਨਬੋਰਡ) 'ਤੇ ਪਈ। ਇਹ ਬੋਰਡ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਰਿੱਜ ਅਤੇ ਏਸੀ (ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ) ਬਰਾਂਡ 'ਬਲੂ ਸਟਾਰ' ਦਾ ਵਿਗਿਆਪਨ ਸੀ, ਜੋ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਸ ਇਹੀ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਾਂ 'ਬਲੂ ਸਟਾਰ' ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੰਵਰ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖਰ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ, ਨਾਮ ਨਾ ਛਾਪਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫੌਜੀ ਅਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਕੋਡ-ਨੇਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਇਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੂਜੇ ਅਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ 'ਚ ਚਲਾਈ ਗਈ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ 'ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁੱਡਰੋਜ਼' (Operation Woodrose) ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਾਂ 'ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਮੈਟਲ' (Operation Metal) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਾਂ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇਸ ਪੂਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ, ਉਹ 1984 ਦੀ ਇੱਕ ਥਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੇ ਸਾਈਨਬੋਰਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਨਾਇਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ (ਕਿਤਾਬ) ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਬੂਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਨਾਂ (ਕੋਡ-ਨੇਮ) ਕਿਵੇਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।