Explainer : ਮਾਰਚ 2026 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਰਿਹਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰ; ਜਾਣੋਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਸਾਲ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ...
ਸਾਲ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ:
'ਸੈਂਟਰ ਫੌਰ ਰਿਸਰਚ ਔਨ ਐਨਰਜੀ ਐਂਡ ਕਲੀਨ ਏਅਰ' (ਸੀ ਆਰ ਈ ਏ) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਰਚ 2026 ਲਈ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰੀਕ ਕਣਾਂ PM2.5 ਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਔਸਤ ਮਾਤਰਾ 116 µg/m³ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਬੀਐਂਟ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼' (NAAQS) ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਦ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਾਧੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਧੂੜ, ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਵਾ ਦੀ ਘੱਟ ਗਤੀ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਰਨ PM10 ਦੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜੇ ਬਾਰੀਕ PM2.5 ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ 10 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ
ਸੀ ਆਰ ਈ ਏ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹਰਿਆਣਾ ਲਈ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ, ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ, ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਮਾਨੇਸਰ ਮਾਰਚ 2026 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ 10 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਕੁੱਲ 24 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਾਬ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਪੀਟਲ ਰੀਜਨ (ਐੱਨ ਸੀ ਆਰ) ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣਾ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਵਰਗੇ ਸਾਂਝੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।
ਤਾਜ਼ਾ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਖ਼ਰਾਬ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੋਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਉੱਚ PM2.5 ਪੱਧਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸੜਕ ਦੀ ਧੂੜ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਅਕਸਰ PM10 ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਮਾਰਚ 2026 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਉਲਟ ਸਥਿਤੀ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਇੱਥੇ PM2.5 ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025-26 ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਐੱਨ ਸੀ ਆਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੀ ਆਰ ਈ ਏ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਰਾਹ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲੀਨ ਏਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' (NCAP) ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਰਲੇ-ਮਿਲੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ 2017-18 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ PM10 ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ 75 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 73 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ 17 ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੀ ਆਰ ਈ ਏ ਦੇ ਮਾਹਰ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ "ਏਅਰਸ਼ੈੱਡ ਪਹੁੰਚ" (airshed approach) ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐੱਨ ਸੀ ਆਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
