Explainer: ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ: JNU ਦਾ ’ਗੰਗਾ ਢਾਬਾ’ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਅਹਿਮ ਹੈ ?

ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ.) ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਹਿਸਾਂ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਗਾ ਢਾਬੇ ’ਤੇ ਚਾਹ ਦੇ ਕੱਪ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਦੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਥੇ ਸਸਤੇ ਖਾਣੇ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਆਸੀ ਬਹਿਸਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਦਿਆਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬੱਸ ਘੰਟਿਆਂਬੱਧੀ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੰਗਾ ਢਾਬੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਾਊਂਟਰ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੈ।

ਰੈਣ ਬਸੇਰੇ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਤੋਂ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਤੱਕ

ਇਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਾਲ 1984 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਲਕ ਭਰਤ ਤੋਮਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇਜਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੰਗਾ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਨੇੜੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰੇਹੜੀ ਲਗਾਈ ਸੀ। ਭਰਤ ਤੋਮਰ ਨੇ ’ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ, “ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਬੱਸ ਇੱਦਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।”

ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਗ਼ੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੋਮਰ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚੌਧਰੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੋਮਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਹ, ਸਮੋਸੇ ਅਤੇ ਨਿੰਬੂ ਪਾਣੀ ਵੇਚਦੇ ਸਨ।”

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਗੰਗਾ ਹਾਸਟਲ ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਉਦੋਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਹਾਸਟਲ ਸੀ। ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਹਾਸਟਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਖ਼ੀਰ ਇਹ ਢਾਬਾ 1993 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਟਿਕਾਣੇ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਲ 1990 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 2012 ਵਿੱਚ ਤੋਮਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕਮਾਣ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।

ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ ਕੈਂਪਸ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ

ਗੰਗਾ ਢਾਬਾ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਮੇਜ਼ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ανформаਲ (ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ) ਥਾਂ ਬਣ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ, ਹਾਸਟਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਬਹਿਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਉਸ ਵਿਆਪਕ ਸਿਆਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਉਮਰ ਖਾਲਿਦ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਕੁਮਾਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਰ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਢਾਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਕੈਂਪਸ ਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸਥਾਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਢਾਬੇ ਨੇ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਦੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕਤਰਫਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

ਗੰਗਾ ਢਾਬਾ ਖ਼ੁਦ 2014 ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਦਮਾਂ ਨੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਦਾਰੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਢਾਬੇ ਨੂੰ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਦੇ ਸਸਤੇ, ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੈਂਪਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤੋਮਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆਈ।”

ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ

ਤੋਮਰ ਲਈ ਢਾਬੇ ਨੂੰ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਰੱਖਣਾ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੇ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਖਾਣਾ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਥੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਕਣ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਬਚਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਕੋਲ ਇੰਨੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤੋਮਰ ਨੇ ’ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦੇ।” ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਜਨਬੀ ਵਜੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ।”

ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

ਕੈਂਪਸ ਨਾਲ ਤੋਮਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਲਗਪਗ ਇਸ ਢਾਬੇ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੱਢੀ ਹੈ।” ਕਾਊਂਟਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਚਿਦਾਨੰਦ, ਹਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਵਰਗੇ ਕਾਮੇ ਲਗਪਗ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਢਾਬੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੋਮਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਵਿੱਚ 25 ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਹਨ।”

ਇਹੋ ਸ਼ਾਇਦ ਗੰਗਾ ਢਾਬੇ ਦੀ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮੀਨੂ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹਿਸਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕੈਂਪਸ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਨਾਅਰੇ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਲੂਮਨੀ (ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਹਨ, ਪਰ ਚਾਹ ਦਾ ਆਉਣਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਢਾਬਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ 42 ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਸ਼ਾਮਾਂ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੈਂਪਸ ਰਾਹੀਂ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।