Digital payment scams: ਜਾਣੋ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਦੇ 10 ਖਤਰਨਾਕ ਘੁਟਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਕੈਮਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗ ਰਹੇ

Digital payment scams: ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਲਿਟ, ਤੇਜ਼ ਬੈਂਕ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ, ਕਿਊਆਰ (QR) ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਪੇਮੈਂਟਸ ਇੰਟਰਫੇਸ (UPI) ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਹੁਣ ਪੈਸੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।

ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਪੀਆਈ (UPI) ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2023-2024 ਵਿੱਚ, 1,087 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ 13.42 ਲੱਖ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ; ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2024-2025 ਵਿੱਚ, 981 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ 12.64 ਲੱਖ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ 2022 ਵਿੱਚ 10.29 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ, 2024 ਵਿੱਚ 22.68 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ 2025 ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 28 ਲੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ।

1. ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਯੂਪੀਆਈ (UPI) ਕਲੈਕਟ ਬੇਨਤੀਆਂ

ਇਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਰਿਫੰਡ, ਰਿਬੇਟ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਰਗੇ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਇੱਕ ਯੂਪੀਆਈ ਕਲੈਕਟ ਬੇਨਤੀ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੀੜਤ ਯੂਪੀਆਈ ਪਿੰਨ (UPI PIN) ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਇੱਕ ਯੂਪੀਆਈ ਪਿੰਨ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

2. ਕਿਊਆਰ (QR) ਕੋਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭੁਗਤਾਨ ਘੁਟਾਲਾ

ਘੁਟਾਲੇਬਾਜ਼ ਕਿਊਆਰ ਕੋਡ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ:

• ਰਿਫੰਡ ਦੇਣਾ ਹੈ

• ਕੈਸ਼ਬੈਕ ਦੇਣਾ ਹੈ

• ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਸਕੈਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਿਊਆਰ ਕੋਡ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੁਗਤਾਨ ਬੇਨਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

3. ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਚਲਾਨ ਸਕੀਮ

ਵਾਹਨ ਮਾਲਕ ਇਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਹੇ ਘੁਟਾਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹਨ। ਟਰੈਫਿਕ ਚਲਾਨ ਬਕਾਇਆ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਘੁਟਾਲੇਬਾਜ਼ ਇੱਕ ਲਿੰਕ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰੰਤ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐਸਐਮਐਸ (SMS) ਜਾਂ ਵਟਸਐਪ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ, ਲਿੰਕ ਖਤਰਨਾਕ ਏਪੀਕੇ (APK) ਫਾਈਲਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਦੀਆਂ ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਫੋਨ ਐਪਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਚਲਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ .gov.in ਪੋਰਟਲ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਐਪਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

4. ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਲਿੰਕ (ਨਕਲੀ ਖਾਤਾ ਬਲਾਕ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੇਵਾਈਸੀ) ਬੈਂਕਾਂ ਜਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਐਪਸ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ:

• "ਤੁਹਾਡਾ ਕੇਵਾਈਸੀ (KYC) ਹੁਣ ਵੈਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

• "ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਬਲਾਕ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ।" ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਓਟੀਪੀ (OTP), ਲੌਗਇਨ ਪਾਸਵਰਡ, ਜਾਂ ਕਾਰਡ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

5. ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਮੋਟ ਐਕਸੈਸ ਐਪਸ

ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ AnyDesk ਜਾਂ TeamViewer ਵਰਗੇ ਸਕ੍ਰੀਨ-ਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਉਨਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੰਸਟਾਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਫੋਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਪਾਸਵਰਡ ਅਤੇ ਓਟੀਪੀ ਵਰਗੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚੋਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

6. ਨਕਲੀ ਭੁਗਤਾਨ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ ਘੁਟਾਲਾ

ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਇਸ ਘੁਟਾਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹਨ। ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਭੁਗਤਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਝੂਠੇ ਸਕ੍ਰੀਨਸ਼ਾਟ ਦਿਖਾ ਕੇ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਭੁਗਤਾਨ ਐਪਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਫਲ ਯੂਪੀਆਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੋਈ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਉਤਪਾਦ ਜਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

7. ਡਿਜੀਟਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਘੁਟਾਲਾ

ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਘੁਟਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਸਰਕਾਰੀ, ਪੁਲੀਸ, ਜਾਂ ਸੀਬੀਆਈ (CBI) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀੜਤ 'ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇ ਕੇ "ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ" ਜਾਂ "ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮਝੌਤੇ" ਲਈ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਏਜੰਸੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

8. ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ ਸਕੀਮ

ਇੰਟਰਨੈੱਟ 'ਤੇ, ਘੁਟਾਲੇਬਾਜ਼ ਜਾਅਲੀ ਗਾਹਕ ਸੇਵਾ ਨੰਬਰ ਪੋਸਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੀੜਤ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੰਬਰਾਂ 'ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਪਸ ਇੰਸਟਾਲ ਕਰਨ, ਓਟੀਪੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਡ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

9. ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲਾ ਸਿਮ ਸਵੈਪ (SIM Swap)

ਘੁਟਾਲੇਬਾਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਦੇ ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਸਿਮ ਕਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਬੈਂਕਿੰਗ ਐਪਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਓਟੀਪੀ ਨੂੰ ਇੰਟਰਸੈਪਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਕਾਰਡ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਮ ਸਵੈਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

10. ਰਿਫੰਡ/ਰਿਵਰਸਲ ਘੁਟਾਲਾ

ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਾਅਲੀ ਐੱਸਐੱਮਐੱਸ ਅਲਰਟ ਜਾਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮਾਂ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ "ਰਿਫੰਡ" ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਖਾਤੇ ਨੂੰ ਡੈਬਿਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਗਭਗ 5.5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।