ਹਰੀ-ਭਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾ

ਮਣੀਮਹੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਪੈਕੇਟਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਵਾਗਤਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮਾਅਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੰਬਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸਗੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਮਣੀਮਹੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ‘ਪਲਾਸਟਿਕ-ਕੰਟਰੋਲਡ ਜ਼ੋਨ’ (ਪਲਾਸਟਿਕ ਮੁਕਤ ਖੇਤਰ) ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲਗਪਗ 13,000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਹ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ, ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗਲਣ-ਸੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਦਕਿ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਅਤੇ ਬਦਰੀਨਾਥ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੜ੍ਹ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹਰੀ-ਭਰੀ (ਈਕੋ-ਫ੍ਰੈਂਡਲੀ) ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ’ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਹਰ ਵੱਡੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ (ਸਮਾਂ ਵੰਡ ਕੇ) ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ। ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਲਈ ਆਸਾਨ ਥਾਵਾਂ (ਰੀਫਿਲ ਸਟੇਸ਼ਨ) ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਖਾਨੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਵੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਸਥਾਈ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੋਵੇ। ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਕੂੜਾ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਸਥਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਭਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਣੀਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਮੌਸਮੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਣੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪਰਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।