ਛੋਹ ਦਾ ਨਿੱਘ

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਪਾਲਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਵੀ, ਨਿੱਘ ਵੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਦਾ ਹੱਥ ਵੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ‘ਡਰ ਨਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਾਂ।’ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਾਕ ਕਈ ਵਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਣਾ, ਸਿਰ ਪਲੋਸਣਾ, ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਉਣਾ, ਹੱਥ ਫੜਨਾ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾਉਣਾ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਘੱਟ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ-ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਭਰੀ, ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਨੁੱਖੀ ਛੋਹ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਲਵੱਕੜੀ ਜਾਂ ਹੱਥ ਫੜਨ ਵਰਗੀ ਛੋਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ।”

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੁੜਾਅ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਗਲਵੱਕੜੀ ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ; ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹਾਲਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਉ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਦੀ ਛੋਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ‘ਤੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈਂ।’ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਾ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਬੀਜ, ਬੀਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।’

ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸ ਕੇ ਵੇਖੋ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਨਰਮਪਣ, ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ‘ਕੀ ਹੋਇਆ?’ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਲ ਬੈਠਣਾ ਵਧੇਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਘਟਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚਾਈ ਸੀ: ਜਿਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਛੂਹ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਲਈ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ।

ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਜੁੜਾਅ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਕੱਲੇਪਣ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਦਵਾਈਆਂ ਖ਼ਰੀਦ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮਹਿੰਗੇ ਖਿਡੌਣੇ ਲਿਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਦਵਾਈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਹਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਹਰ ਛੋਹ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਛੋਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਨਾ-ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਛੋਹ ਨੂੰ ‘ਪਿਆਰ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਨਿੱਘ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਡਰ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨੁਸਖਾ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ‘ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿਓ।’

ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮੋ ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਓ। ਕਿਸੇ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਚੁੱਪ ਬੈਠੋ। ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਕਿਸੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਹੋ, ‘ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ।’

ਇਹ ਕੰਮ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯੋਗ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿੱਘ ਉਸ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਕਸਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਵਾਰ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਊਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ, ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਫੜਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਪਲੋਸਣ ਤੋਂ, ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਣ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹੈਂ’ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਪਰਕ: +61 412913021