ਜੋੜੀਆਂ ਜੱਗ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਰ ਨਰੜ ਬਥੇਰੇ

‘ਜੋੜੀਆਂ ਜੱਗ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਰ ਨਰੜ ਬਥੇਰੇ’ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਸਿਰਫ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਆਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਫਰਜ਼ ਨਾਲ, ਸਮਝ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ।

ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਲੋਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸਨ, ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕੀ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਸਨ ਜਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ? ਕੀ ਉਹ ਘਰ ਬਚਾਉਣਾ ਸੀ ਜਾਂ ਘਰ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸੀ? ਕੀ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਜੀਵਨ ਕੱਟਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਸੀ?

ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੂਰੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੰਸਥਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ‘ਘਰ ਨਾ ਵਸਾ ਸਕਣ’ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇਸ ਡਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਚੱਲੇ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੱਧ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਧ ਹੈ, ਔਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤਾਂ ਬੇਹੱਦ ਵਧਾ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧੀ।

ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੇੜੇ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੂਰ। ਇਹ ਦੂਰੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਕਈ ਵਾਰ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਾਨਤਾ ਲੱਭਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੱਲਾਪਣ, ਅਣਗੌਲਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਲੋੜ, ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਖਿੱਚ, ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧੋਖੇ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਖੋਜ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਧਿਐਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 276 ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ, ਘਟਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਟਕਰਾਅ-ਨਿਪਟਾਰਾ ਢੰਗ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅਰਥਾਤ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਲ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਤਾਅਨਾ, ਚੁੱਪ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੰਦਾ ਬਾਹਰੋਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਲਾਕ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਸ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਦਿਨ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅੱਜ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੱਲ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ, ਇੱਕ ਫੋਨ ਕਾਲ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਕਰੀਨਸ਼ਾਟ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂ ਸੀ; ਹੁਣ ਦੋਵੇਂ ਲਗਭਗ ਇਕੱਠੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੰਗੀ ਹੈ ਨਾ ਮਾੜੀ। ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮਦਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਘਰੇਲੂ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਨਤਕ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਵਾਕ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਜੇ ਤੁਰੰਤ ਸਕਰੀਨਸ਼ਾਟ ਬਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਦੋ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇੱਥੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਧੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰੰਜਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਪੱਖਪਾਤ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਹੰਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਵਿਵਾਦ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ 338 ਵਿਆਹੇ/ਲਿਵਇਨ ’ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬਧਿਤ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋ ਪਰਤੀ ਸਬੰਧ ਮਿਲਿਆ।

ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਮੋਬਾਈਲ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੋਬਾਈਲ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਬਾਈਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਆਹੀ ਸੰਕਟ ‘ਨਿੱਜਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ’ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਹੈ। ਪਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਮੇਰੀ ਨਿੱਜਤਾ ਹੈ।’ ਪਤਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘ਜੇ ਕੁਝ ਲੁਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੋਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ?’ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੋਨ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਪਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਬੋਝ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ ਕਿ ‘ਕੁਝ ਗੜਬੜ ਹੈ’ ਤਾਂ ਮਨ ਹਰ ਛੋਟੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲੱਭਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੁਨੇਹਾ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਮ, ਇੱਕ ਫੋਨ, ਆਨਲਾਈਨ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਸਬੂਤ ਜਾਪਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਸਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਨਾਜ਼ਾਇਜ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਬੰਧੀ ਈਰਖਾ ਬਾਰੇ 28 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 51 ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀਬੱਧ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਜਾਂ ਸਾੜਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਸਾ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਬੰਧ ਮਿਲਿਆ। ਖੋਜ ਨੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ-ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਜ਼ਾਇਜ ਸਬੰਧ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ‘ਚਰਿੱਤਰ’ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਕਾਬੂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਵੀ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਪੱਖ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ। ‘ਪਿਆਰ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ’ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਭਾਵੇਂ ਕਠੋਰ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਰਜ਼ਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਘਰ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਣਾਅ ਅਕਸਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੁੱਲ 414 ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਵੱਧ ਤਣਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਧ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦਬਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਆਹੀ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਪਿਆਰ ਘਟ ਗਿਆ’ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਵੀ ਹੈ, ਉਮੀਦਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਖਪਤਵਾਦ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੁਲਨਾ ਵੀ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਘਰ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਬਿੱਲ, ਕਰਜ਼ਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਅਸਹਿਮਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਵਾਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੱਗੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਾਕਾਮ ਜਾਪਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ‘ਤੁਰੰਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ’ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਦਤ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤੁਰੰਤ ਆਵੇ, ਵੀਡੀਓ ਤੁਰੰਤ ਚੱਲੇ, ਚੀਜ਼ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲੇ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੇ। ਭਰੋਸਾ ਬਣਨ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸਾ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੁਆਫ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸੱਟ ਸਮਝਣ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜੇ ਮੰਗਣ ਲੱਗੀਏ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ’ਤੇ ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ।’

ਇੱਥੇ ਹੀ ‘ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ’ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਹਿੰਸਾ, ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਧੋਖਾ ਸਹਿੰਦਾ ਰਹੇ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਅਸਹਿਮਤੀ, ਹਰ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਹਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਲੜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ 107 ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਟਕਰਾਅ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਅਸੀਂ’ ਵਾਲੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਰਥਾਤ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਤੂੰ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਅਸੀਂ’ ਨੂੰ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਿਹਤਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ‘ਮੇਰੀ ਸਮੱਸਿਆ’, ਪਤਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ‘ਤੇਰੀ ਗਲਤੀ’ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਸਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ’ ਤਾਂ ਹੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਿਆਰ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 17 ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਿਧੀਬੱਧ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਟਕਰਾਅ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਧੇਰੇ ਮਾੜਾ ਸੰਚਾਰ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਟਕਰਾਅ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਝਗੜੇ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਏਗਾ, ਪਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਏ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਸਬਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਜ ਤਲਾਕ ਕਿਉਂ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਸਹਿਮਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੁਲਝਾਉਣੀ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਮਾਉਣਾ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਘਰ ਬਚਾਉਣਾ ਤੇਰਾ? ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪਿਆਰ ਸਿਰਫ਼ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ? ਕਿ ਨਿੱਜਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਲੁਕਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਅੰਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਿਆਹ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਕਾਰਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਹ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਇੱਕੋ ਵਜ੍ਹਾ ਲੱਭਣਾ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਲਈ ‘ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬੇਸਬਰ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੱਲ ਮੁਕਾਉਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵੱਧ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਮੀਦਾਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਨ। ਪਤੀ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰਾ ਵੀ; ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਘਰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਰੁਜ਼ਗਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵੀ; ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵੀ; ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜਤਾ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਜਦੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵੰਡ ਦੇ ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਛੱਤ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ; ਉਹ ਸਾਥ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ, ਸੁਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਉਮੀਦ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉੱਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮੰਗ ਵੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ‘ਚੱਲਦਾ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਹੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ’ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਸਾਨੂੰ ਤੀਜਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਨਿਭੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਜਿੱਥੇ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਜੱਜ ਨਾ ਬਣੇ; ਜਿੱਥੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰਹੇ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਾ ਬਣੇ; ਜਿੱਥੇ ਆਰਥਿਕ ਔਕੜ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਅਸਫਲਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ‘ਜੋੜੀ’ ਬਣਦੀ ਹੀ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੁਫ਼ਨੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੀ ਵਿਆਹ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਲਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਰੜ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜੋੜੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉੱਥੇ ਜੋੜੀ ਵੀ ਨਰੜ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਦਾ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਰਥ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋੜੀਆਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਨਰੜ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਢੋਇਆ ਜਾਵੇ। ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਵੇਲੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ, ਕਈ ਵਾਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਵੀ। ਕੁਝ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੀਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਛੱਤ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦੇ ਕਿ ਦੋ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਉਦੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ‘ਜੋੜੀਆਂ ਜੱਗ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਰ ਨਰੜ ਬਥੇਰੇ’ ਕਹਾਵਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਹੋਰ ਵੀ ਨਵਾਂ ਹੈ: ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਨਿਭਾਉਣੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਟੁੱਟਣ ਨਾ ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਨਾ ਟੁੱਟਣ?

ਸੰਪਰਕ: 60(6), 436–446