Living Photography: ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਗਾਉਂਦੇ ਨੇ ਇਹ ਕਲਾਕਾਰ; ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੱਕ ਅਨੋਖਾ ਪ੍ਰਯੋਗ
ਕੈਮਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਟੀ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵੰਤ ਤਸਵੀਰਾਂ; ਨਿਊਯਾਰਕ ਗੈਲਰੀ ’ਚ ਲੱਗੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ
ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਕਲਾਕਾਰ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਕਾ ਪੁਰੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿੱਟੀ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੰਪੋਸਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਜੀਵ ‘ਸਲਾਈਮ ਮੋਲਡ’ (Slime Mold) ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ’ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੋਖੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਖ਼ੁਦ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਖ਼ੁਦ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ, ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦਿਸੇਗੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਕੁਝ ਹੀ ਸੈਕਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰ ਜਾਨਬੂਝ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਨ ਜਾਂ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੱਗਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਤਸਵੀਰ ਬਣਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮਿੱਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਈਟ-ਸੈਂਸਟਿਵ ਇਮਲਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਦੋ ਦਿਨ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਧਕਾਰ ਕਮਰੇ (Darkroom) ਵਿੱਚ ਐਕਸਪੋਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ, ਰਸਾਇਣਕ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਰੋਲੀ-ਪੌਲੀ (Roly-poly) ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਲਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕਨਿਸ਼ਕਾ ਪੁਰੀ ‘ਫ਼ਿਜ਼ੇਰਮ ਪੋਲੀਸੀਫ਼ੈਲਮ’ (Physarum polycephalum) ਯਾਨੀ ‘ਸਲਾਈਮ ਮੋਲਡ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ-ਕੋਸ਼ੀਕੀ ਜੀਵ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਫੋਟੋ ਆਰਕਾਈਵ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ’ਤੇ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਜੀਵ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਸਤ੍ਵਾ ’ਤੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤਸਵੀਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੰਰਚਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸਹਿਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ, ਜੀਵ, ਨਮੀ, ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਏਆਈ ਦੇ ਤੇਜ਼-ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਛੱਡਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਰਿਜਵੁੱਡ ਸਥਿਤ ‘ਲੋਰਿਮੋਟੋ ਗੈਲਰੀ’ (Lorimoto Gallery) ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਹੋਦਾਈ ਦੁਆਰਾ ਕਿਊਰੇਟ ਕੀਤੀ ‘Everything is Really Everyone’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੀਕਾ ਰੋਡ੍ਰਿਗੇਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ BioBAT ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।
ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਕਨਿਸ਼ਕਾ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ‘ਐਨ ਫੋਕੋ ਆਰਟਿਸਟ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ’ (En Foco Artist Fellowship) ਮਿਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਗੇ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ‘ਜੈਪੁਰ ਆਰਟ ਵੀਕ‘ ਅਤੇ ‘ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਹੁਣ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਿੱਚੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
