Jaswant Singh Khalra ਅਗਵਾ ਕਾਂਡ ਦੇ 31 ਸਾਲ: Satluj ਫ਼ਿਲਮ ਜ਼ਰੀਏ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀ ਸੱਚਾਈ?
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਪੁਲੀਸ ਜਬਰ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੂਠੇ ਪੁਲੀਸ ਐਨਕਾਊਂਟਰਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਬੀਰ ਪਾਰਕ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਾਹਰੋਂ ਅਗਵਾ ਹੋਏ 31 ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਧੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਾਰੂਤੀ ਓਮਨੀ ਵੈਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੇ ਗਵਾਹ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਾਜੀਵ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦਾ ਜਨਮ 1952 ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਾਲੜਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਲੜਦਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1915 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਬੈਂਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣੇ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਇਹ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ 1984 ਤੋਂ 1995 ਦਰਮਿਆਨ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਲਾਵਾਰਸ’ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਭੇਦਭਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਬੂਤ ਹਾਈ ਕੋਰਟ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੰਚਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ।
ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੰਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਛੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੀਐਸਪੀ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਐਸਐਸਪੀ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਟਰਾਇਲ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੇਪੀਐਸ ਗਿੱਲ ’ਤੇ ਕਦੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਿਆ। 25,000 ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁਨਾਹ ਦੀ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਦੇ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ‘ਪੀਪਲਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ’ ਦੇ ਗਠਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖਾਲੜਾ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਅਦਾਲਤੀ ਫਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹਨੀ ਤਰੇਹਨ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਸਤਲੁਜ’ (ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ 95) ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ 127 ਕੱਟਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਫ਼ਿਲਮ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਅਖੀਰ 3 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ੀ-5 (ZEE5) ’ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਓਟੀਟੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
