ਮਿਡਲ

ਸੰਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਤਿਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ...

ਗੱਲ ਤਕਰੀਬਨ ਤੀਹ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਹੋਇਆ ਇੰਜ ਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ...

ਇਹ ਗੱਲ ਲਗਪਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕੁ ਦਹਾਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਧਿਆਪਕ ਭਰਤੀ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇਣ ਲਈ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਘਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਦੋ ਕੁ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ...

ਮੁੱਦਤ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜ਼ਿਹਨ ’ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਵਿਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਿਲਚਸਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਡਰਾਉਣੀਆਂ, ਕਈ ਦੁੱਖਦਾਈ ਤੇ ਕਈ ਹੁਲਾਸ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਸਬਕ ਸਿਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ...

ਗੱਲ 1981 ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਗੁਰੂਸਰ ਸਧਾਰ ਤੋਂ ਬੀ ਐੱਡ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ’ਚ ਲੂੰਬਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਟਰੇਨਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ...

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਸੀ, ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਸਲਾਇਟ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਜੋ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ, ਉਹ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਐੱਮ...

ਗੱਲ 1973-74 ਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੋ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜੋੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨੀ ਤਾਈ ਤੇ ਸਿਮਰੂ ਤਾਇਆ ਆਖ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਅਤਿ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ...

ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੋ-ਦੋ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵੱਡੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ-ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਯਾਦ...

ਗੱਲ ਸੰਨ 1995 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਹੋਣੀ ਐ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਨੇੜਲੀ ਵੱਡੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਟਰੱਕ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੱਬੀ ਰੇਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਦਰਮਿਆਨਾ ਕੱਦ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ,...

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਸਾਡੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਨਹੀਂ ਵਿਸਰਦੇ। ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਭੁੱਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਸਾਂ। ਬੀਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਮਨ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ...

ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਕਤ ਨਾਲ ਬੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਹੰਢਾ ਕੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਪਾਪਾ ਜੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੇਡੀਓ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਘਰ ਦੇ ਜੀਅ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ...

ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਬੁੱਤ ਬਣੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਬਣਿਆ, ਡਿਗੂੰ ਡਿਗੂੰ ਕਰਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਰਗਾ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਪਈਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੁਖਾਤਿਬ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ,...

ਪਿਛਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਡਿਊਟੀ ਬਤੌਰ ਬੀ ਐੱਲ ਓ (ਬੂਥ ਲੈਵਲ ਅਫ਼ਸਰ) ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਗਣੇਸ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੰਮ ਹੈ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਵੋਟਰਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਰਵੇ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਮੈਨੂੰ...

ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਜਦ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼’ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬੱਝਣ ਦੀ 80ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਕਈ ਪਰਵਾਰਾਂ ’ਚ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ’ਚੋਂ ਉਸ ਵਹਿਸ਼ੀ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਉਭਰੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ...

ਗੱਲ 2017 ਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੈਨੇਡਾ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਿਜਾਈਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੈਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਆਲ਼ਾ-ਦੁਆਲ਼ਾ... ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ-ਡੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸੜਕਾਂ... ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਵਾਤਾਵਰਨ...! ਵਸਕਾਨਾ ਝੀਲ, ਸੁਖਨਾ ਦੀ ਭੈਣ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ ਸਨ।...

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਕਈ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਸ਼ਹਿਰ ਗੇੜੇ ਮਾਰ ਰਿਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ ਨਾਮ ਠੀਕ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਉੱਪਰੋਂ ਸਕੂਲ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ...

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੁਰਬ ਸਮਾਗਮ ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 1487 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਖੱਤਰੀ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਂਜ,...

ਗੱਲ ਲਗਪਗ ਤਿੰਨ ਕੁ ਦਹਾਕੇ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਕੱਟਣੇ ਭੂਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਰਿਆਨੇ...

ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਜੁਲਾਈ 1999 ਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਮ ਵਾਂਗ ਸਵੇਰੇ ਘਰੋਂ ਸੈਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਜੀ ਟੀ ਰੋਡ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਖੜ੍ਹੇ ਦਿਸੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੀਪ ਗ਼ਲਤ ਸਾਈਡ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਜੀਪ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਸਟੀਅਰਿੰਗ ’ਤੇ...

ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ...

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਅਨਮੋਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜੋ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ...

ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਪਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਬੱਬ ਐਸਾ ਬਣਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ...

ਨੌਵੀਂ ਤੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ’ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਨੂੰ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਡਾ. ਤੀਰ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ। ਅਸਾਂ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ’ਚ ਡੰਡਾ ਨ੍ਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨਿੱਤ...

ਅੱਜ ਨੌਂ ਸਤੰਬਰ ਦਾ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਦੀ ਚਾਨਣ ਰੰਗੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੂਹੇ ਸੂਰਜ ਅਵਤਾਰ ਪਾਸ਼ ਦਾ ਉਦੈ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾਇਕ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ...

ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਇਹ ਅਹਿਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਖੀ ਘੜੀ ’ਚ ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ ਮਰੀਜ਼ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਲ 2023 ’ਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ...