ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹੋਣ ਲਈ 27ਵੇਂ ਤੇ 28ਵੇਂ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ! !    ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ !    ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ: ਫ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ !    ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ’ਚ ਰੇਲ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ !    ਐੱਮਕਿਊਐੱਮ ਆਗੂ ਅਲਤਾਫ਼ ਨੇ ਮੋਦੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪਨਾਹ ਮੰਗੀ !    ਪੀਐੱਮਸੀ ਘੁਟਾਲਾ: ਆਰਥਿਕ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਖਾ ਵੱਲੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਲੈਟ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ !    ਐੱਨਡੀਏ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੇ ਬਿਹਤਰ ਸਹਿਯੋਗ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜ਼ੋਰ !    ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੰਨਾ ਰਿਲੀਜ਼ !    ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਨੇ ਜੰਗੀ ਮਸ਼ਕਾਂ ਮੁਲਤਵੀ ਕੀਤੀਆਂ !    ਕਾਰ ਥੱਲੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਚਾਰ ਜੀਅ ਹਲਾਕ !    

ਪਰਵਾਜ਼ › ›

Featured Posts
ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ: ਫ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ

ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ: ਫ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ

ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇਜ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਬਾਰੇ ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਭਾਰਤ/ਪਾਕਿਸਤਾਨ ’ਚ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਖਿਆ-ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ। ਉਸ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਜਾਂ (ਗਾਇਕਾ) ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦੇ ਕਿੱਸੇ, ...

Read More

ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ

ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ

ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤਾ ਚਾਵਲਾ* ਸਾਲ 2019 ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵਸ ਮਨਾਏ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। 72 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ...

Read More

ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹੋਣ ਲਈ 27ਵੇਂ ਤੇ 28ਵੇਂ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ!

ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹੋਣ ਲਈ 27ਵੇਂ ਤੇ 28ਵੇਂ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ!

ਐੱਸ ਪੀ ਸਿੰਘ* ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਬੜੇ ਜ਼ਹੀਨ ਬੁੱਧੀ ਪਾਠਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਇਹ ਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਹ ਪੰਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਰੋਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫੜ-ਫੜ concentration ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ...

Read More

ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਦੋਜਹਿਦ

ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਦੋਜਹਿਦ

ਵਾਹਗਿਓਂ ਪਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਟਕਰਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਏਆਰਵਾਈ (ਐਰੀ) ਨਿਊਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਓ ਨਿਊਜ਼ ਨੇ ਵੀ ਮਰਕਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਡੀਆ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਅਥਾਰਟੀ (ਪੈਮਰਾ) ਉਪਰ ਬੇਲੋੜੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੇ ਡਰਾਉਣ-ਧਮਕਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਆਂ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਸਮਝਿਆ ...

Read More

ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਦਿਓ

ਗ਼ਰੀਬੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਦਿਓ

ਪ੍ਰੋ. (ਡਾ.) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਰੱਤੂ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਭਿਜੀਤ ਬੈਨਰਜੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਭਾਰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਰੌਚਕ ਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਅਰਥ ...

Read More

ਵੇ ਮੇਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਉਂਗਲੀ ਮੌਲਾ

ਵੇ ਮੇਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਉਂਗਲੀ ਮੌਲਾ

ਐੱਸ ਪੀ ਸਿੰਘ* ਅੱਜ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਕੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨੀਲੀ ਸਿਆਹੀ ਲਗਵਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ। ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਨੇਤਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੁਖਾਲਿਆਂ ਦਸਤਯਾਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ...

Read More


ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ

Posted On November - 7 - 2010 Comments Off on ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਮੈਕਸਿਸਮ ਗੋਰਕੀ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਮਾਂ’ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹਨੂੰ ਵੱਡਾ ਲੇਖਕ ਮੰਨਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ‘ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ’ ਮੈਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੋਰਕੀ ਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਨੂੰ ਉਹਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਉਹਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਭਾਗ ਦੁਬਾਰਾ ਛਪੇ ਹਨ। ਹੇਠ 

ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਤ

Posted On November - 7 - 2010 Comments Off on ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਤ
ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਂ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਰ ਬੁਲੰਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹੇ ਪੰਜਾਬ ਸ੍ਰ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਜੀ! ਇਕ ਫਕੀਰ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੀ ਗੁਰ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨੀ। ਧੰਨਵਾਦੀ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਕੌਮੀ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਤੇ ਫਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਤੁੱਛ ਜਿਹਾ ਬੰਦਾ ਕੀ ਬੜ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਐ। ਮੇਰੀ ਨਾਦਾਨੀ ਤੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਤਬੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਤੜ ਮਾਰ ਸਕਦੀ ਐ, ਇਕ ਸੱਚ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਹਾਜ਼ਰੇ ਖ਼ਿਦਮਤ ਐ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ੰਗ ਇਸ ਨੂੰ ਫਰਿਆਦ ਸਮਝੋ, ਅਥਵਾ ਸੱਚ 

ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ

Posted On November - 7 - 2010 Comments Off on ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ
ਡਾਇਰੀ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਪ੍ਰੋ: ਮਲਵਿੰਦਰ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ ਨਵੰਬਰ 1945: ‘‘ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਆਈ ਆਵਾਜ਼: ਸਹਿਗਲ ਢਿੱਲੋਂ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼’’: ਆਮ ਜਨਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਸਿਰਜੇ ਇਸ ਨਾਅਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਸ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਰਮੀ ਹੋਈ ਹੈ — ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਜਦੋਂ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਧੁੱਤ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ, ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਖਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ ਸਹਿਗਲ ਤੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼-ਧਰੋਹ ਦੇ 

ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਣੀਆਂ

Posted On November - 7 - 2010 Comments Off on ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਣੀਆਂ
8 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਇਕੂ ਵਿਸ਼ਵ ਕਾਨਫਰੰਸ’ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਵਿਧਾ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਇਕੂ ਜਪਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬੜੀ ਸੰਖੇਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਡੂੰਘੇ ਭਾਵ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਜੇ ’ਚ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਵੇ। ਜਪਾਨ ਵਿਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਹਾਇਕੂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਥੋੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਕੁਦਰਤ 

ਰੱਬੀ ਅਕੀਦਤ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਪ੍ਰਵਚਨ

Posted On November - 7 - 2010 Comments Off on ਰੱਬੀ ਅਕੀਦਤ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਪ੍ਰਵਚਨ
ਲੇਖਕ: ਪੰਡਤਰਾਓ ਧਰੈਨੱਵਰ ਪੰਨੇ: 64, ਮੁੱਲ: 100 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਡਤਰਾਓ ਧਰੈਨੱਵਰ ਨੂੰ ਕੰਨੜ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕ ਸੂਬੇ ਵਿਚੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਆ ਕੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਉਸ ਲਈ ਬੜਾ ਅਨਮੋਲ, ਅਦਭੁੱਤ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਮੀਰੀ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਲਈ ਸ਼ੁਭ 

ਪੜਚੋਲ

Posted On November - 7 - 2010 Comments Off on ਪੜਚੋਲ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰਾ ਦੀਪਕ: ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਛਪਦੇ ਪਰਚੇ ਦੇ ਲੜੀ ਨੰਬਰ ਪੰਜ ਦਾ ਅੰਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਉਸਤਾਦ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਧਾ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਵਜੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿਚ ਉਸਤਾਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਅੱਜ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਉਸਤਾਦੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮੋਢੀ 

ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੌਕਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਸੰਵਾਰੀ

Posted On November - 1 - 2010 Comments Off on ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੌਕਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਸੰਵਾਰੀ
ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਪਟਿਆਲਾ, 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੇ ਆਖਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੌਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈ ਹੀ ਲਈ ਹੈ। ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਚੌਕਾ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਅੱਜ ਮੇਅਰ ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ  ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗ ਨੇ ਕੌਂਸਲਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੱਧਾ ਦਰਜਨ ਚੌਕਾਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੇਅਰ ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ 

ਫ਼ਲਾਬੇਅਰ ਦੀ ਮਾਦਾਮ ਬਾਵਰੀ ਅਤੇ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਵਿਜੇਤਾ

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਫ਼ਲਾਬੇਅਰ ਦੀ ਮਾਦਾਮ ਬਾਵਰੀ ਅਤੇ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਵਿਜੇਤਾ
ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਬੱਲ ਰਾਤ ਦੇ 8 ਕੁ ਵਜੇ ਅਚਾਨਕ ਪਰਾਗ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨੋਬੇਲ ਕਮੇਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਭਾਉਂਦੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਆਖਰ ਮਾਰੀਓ ਲੋਸਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢਲਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਲੋਸਾ, (ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਉਚਾਰਣ ਇਓਸ਼ਾ ਹੈ) ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਸੰਗੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜ 

ਕੀ ਡਾਲਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਨਗੇ ਪੀੜਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ?

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਕੀ ਡਾਲਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਨਗੇ ਪੀੜਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ?
ਬਲਜੀਤ ਬੱਲੀ ਇਹ ਹੱਡਬੀਤੀ ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੇ ਪੀਅਰਸਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ 8 ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਸਵਾ ਕੁ ਸੱਤ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਕੈਥੇ-ਪੈਸੀਫਿਕ ਏਅਰਲਾਈਨਜ਼ ਦੀ ਫਲਾਈਟ ਲੈਣੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੋਂ ਰੀਅਲ ਐਸਟੇਟ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਬਣੇ ਮੇਜਰ ਨਾਗਰਾ ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰੇ ਵਾਲੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਨਵਕਿਰਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਆਏ ਸਨ। ਏਅਰਲਾਈਨਜ਼ ਦੀ ਚੀਨੀ ਕੁੜੀ ਕੋਲ ਚੈੱਕ-ਇਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਸਚਿੰਤ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੁਣ ਚਾਹ ਪਾਣੀ 

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ
ਉਪਿੰਦਰਜੀਤ (ਡਾ.) ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ’ਤੇ ਗਿਣਨ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਔਰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚਾਹੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ 

ਕਿਹੜੇ ‘ਰਾਹ’ ਤੁਰਗੇ ‘ਰਾਹੀ’ ਜੀ…!

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਕਿਹੜੇ ‘ਰਾਹ’ ਤੁਰਗੇ ‘ਰਾਹੀ’ ਜੀ…!
ਨਿੰਦਰ ਘੁਗਿਆਣਵੀ ਹਾਲੇ ਹਫ਼ਤਾ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਦੇ ਵੈਦਖਾਨੇ ਗਿਆ ਸਾਂ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ। ਰਾਹੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 32 ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬੀ.ਏ. ਬੈਠਾ ਪੁੜੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਾਗੇ ਤਿੰਨ ਮਰੀਜ਼ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਗਰਾਜ ਧੌਲਾ, ਸੁਰਜੀਤ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੱਜਣ ਬੈਠੇ ਉਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਰਾਹੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ 

ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਝ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਝ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ
ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੰਦਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਹਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਮਖਮਲੀ ਖਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਹ ਨਿੱਘ ਤੇ ਸਕੂਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਚੰਗਾ ਦੋਸਤ ਵੀ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੀਝ ਇੰਨੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ, ਕੋਈ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਇੰਜ ਮਸਰੂਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਦ-ਬਿਭੋਰ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ 

ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਬਿਰਤਾਂਤ

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਡਾ. ਫ਼ਕੀਰ ਚੰਦ ਸ਼ੁਕਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਐਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤਕ ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀ, ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ, ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਨੌਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ ਅਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ 15 ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ‘ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ’ ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਏ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ 

ਪੜਚੋਲ

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਪੜਚੋਲ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰਾ ਨਿਰਮਲ ਦੇਹੀ: ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਛਪਦੇ ਪਰਚੇ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕ (ਅਕਤੂਬਰ) ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿਚ ਝੋਨੇ ਦਾ ਨਾੜ ਨਾ ਸਾੜਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੋਨੇ ਦਾ ਖੇਤ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਾਰਾ ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਨਾੜ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਨਾੜ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਰਕੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਰਨ ਦਾ ਖਰਚਾ ਸਰਕਾਰ ਚੁੱਕੇ 

ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼

Posted On October - 31 - 2010 Comments Off on ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ। ਬਤੌਰ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਫੀ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੀਤ ਲੇਖਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਾਂ ਕਮਾਇਆ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ ਵਕਤੀ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਗੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਆਖਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਅਰਥੇ ਗੀਤ ਚੱਲਦੇ ਨੇ, ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਗੀਤ 

ਮੇਰਾ ਨਾਵਲੀ ਅਨੁਭਵ

Posted On October - 24 - 2010 Comments Off on ਮੇਰਾ ਨਾਵਲੀ ਅਨੁਭਵ
ਚੰਦਨ ਨੇਗੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੱਧਵਾਟੇ ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਦਮ ਪੁੱਟਦੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੇਖਕਾਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੌਕਲੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੀਕ ਚਾਰ ਨਾਵਲ ‘ਜਲ ਬਿਨ ਕੁੰਭ’, ‘ਕਲਰ ਕੇਰ੍ਹੀ ਛੱਪੜੀ’, ‘ਕਨਿਕ ਕਾਮਿਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਿਰਥਾ’ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਜਿਸ ਥਾਂ ਉਤੇ ਮੈਂ ਖਲੋਤੀ 
Available on Android app iOS app
Powered by : Mediology Software Pvt Ltd.